Temu celowi podporządkowane są opisy miejsca, akcji i stylu życia ludzi – zwyczajność, przeciętność, szara codzienność z elementami radości i smutku, a następnie skutki epidemii w mieście i sercach ludzkich. Paraboliczną konstrukcję powieści podkreśla także zasygnalizowany, ale niedookreślony czas akcji.
Utwór powstał na tle osobistych doświadczeń autora, na podstawie przeżyć związanych z wojną, rozstaniami, śmiercią, zjawiskiem masowej zagłady, brakiem środków do życia i stałym poczuciem zagrożenia. Jednak jako dzieło uniwersalne pozwala dostrzec w ukazanych zdarzeniach i postawach ich odpowiedniki nie tylko związane z wojną. Czytelnik może dostrzec w dżumie jakieś inne zło, wobec którego też należy przyjąć określoną postawę. Refleksje narratora, dialogi postaci, wątpliwości, poglądy, spostrzeżenia – stanowią wyraz zmagań ze złem, które trzeba wyjaśnić, zinterpretować, zakwalifikować. Jest to więc dzieło o podstawowych dylematach człowieka, sprawach sumienia, kontaktów międzyludzkich i honoru. Ale również o dojrzewaniu w człowieku dobra i wyzwalaniu go dla potrzeb innych w warunkach powszechnego i ekstremalnego zagrożenia.