W latach 1944–1989 utworzono w Polsce 6 nowych uniwersytetów. Ponadto w 1945 państwo polskie przejęło niemiecki Śląski Uniwersytet Fryderyka Wilhelma (niem. Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität) we Wrocławiu (Uniwersytet Wrocławski), który bez ponownego utworzenia przekształcono w polską państwową szkołę akademicką, przez co został drugim (po Uniwersytecie Jagiellońskim) najstarszym uniwersytetem w powojennej Polsce. Po zakończeniu wojny, w roku akademickim 1945/1946 największym polskim uniwersytetem pod względem liczby studentów był Uniwersytet Jagielloński, kształcący 8288 osób. Najmniejszym uniwersytetem pod tym względem był Katolicki Uniwersytet Lubelski, na którym naukę pobierało 1159 studentów. Ustrój uniwersytetów i szkolnictwa wyższego zmieniano wielokrotnie: dekretem z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższegoDekret z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego (). a następnie ustawami z lat 1951Ustawa z dnia 15 grudnia 1951 r. o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki ()., 1958Ustawa z dnia 5 listopada 1958 r. o szkołach wyższych (). i 1982Ustawa z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym ().