Należy do niego m.in.: realizacja polityki pamięci na obszarze Śląska, tworzenie podstaw naukowych dla rozwoju wiedzy o historii i dziedzictwie kulturowym Śląska oraz upowszechnianie tej wiedzy, prowadzenie badań nad historią i dziedzictwem kulturowym regionu jako ważnym elemencie polskiego dziedzictwa kulturowego.
Główne sposoby realizacji zakresu działalności w praktyce to: badania samodzielne oraz udział w programach badawczych nad historią Śląska, jego strukturami społecznymi, demografią oraz procesami migracyjnymi, prowadzenie działalności wydawniczej (zob. czasopismo „Śląsk Opolski” oraz „Studia Śląskie”), dokumentacyjnej, informacyjnej, promocyjnej i badawczej, organizowanie wystaw stałych, czasowych oraz objazdowych, tworzenie i realizacja programów edukacyjnych, prowadzenie działalności upowszechniającej kulturę, tworzenie i realizacja programów stypendialnych oraz programów dotacyjnych, organizowanie lub współorganizowanie spotkań, zjazdów i konferencji, prowadzenie działań związanych z cyfryzacją, digitalizacją i udostępnianiem.
Głównymi kierunkami działalności naukowo-badawczej Instytutu są: