Do tych pierwszych należy oprócz Złotej Madonny późniejsza rzeźba Marii z Dzieciątkiem znajdująca się w skarbcu katedry w Hildesheim, do drugich najlepszym przykładem jest koloński krucyfiks Gerona. Ponadto w rzeźbie dostrzegalne są recepcje sztuki antycznej, przede wszystkim hellenistyczne i rzymskie figurki Izydy z Horusem oraz przedstawienia opiekuńczych bóstw-matron. Późniejsze przedstawienia figuralne powstałe jeszcze za Ottonów zrywają z recepcją form antycznych, która była obecna od sztuki karolińskiej.
Dla podkreślenia kultowego charakteru wewnątrz rzeźb umieszczano relikwie. Złota Madonna jest swego rodzaju figuralnie ukształtowanym relikwiarzem.
Od strony treściowej Madonna została ukazana jako Nova Eva, o czym świadczy jabłko, które trzyma w prawej dłoni, ponadto kieruje ten owoc w stronę Dzieciątka. Ukazany został zbawczy aspekt Chrystusa i Marii i zapowiedź zwycięstwa człowieka nad grzechem. Jabłko, które jest starotestamentowym owocem grzechu, w przypadku dzieła z Essen symbolizuje zbawienie.
Przypuszcza się, iż Złota Madonna jest fundacją ksieni Matyldy – opatki z Essen, wnuczki cesarza Ottona I Wielkiego.