Z czasem konflikt nabierał siły, jednak obie strony unikały otwartego starcia.
Ostatecznie Erazm, pod wpływem ostro skrytykowanego przez Lutra króla Anglii Henryka VIII, zdecydował się na otwarte wystąpienie. Reformator do ostatniej chwili próbował skłonić humanistę do zaniechania tego, ostrzegając równocześnie, że atak spotka się ze zdecydowaną odpowiedzią. Jednak apel, napisany w typowym dla Lutra niedyplomatycznym stylu, jedynie bardziej uraził Erazma.
Główne treści dzieła O wolnej woli thumb|Erazm z Rotterdamu Na wstępie dzieła autor omawia swoją metodę rozumowania. Stwierdza, że występuje jako dyskutant, nie sędzia, gdyż Pismo Święte zawiera liczne fragmenty trudne do zrozumienia, które zmuszają człowieka do pokory. Stwierdza też, że jeśli deterministyczne tezy Lutra są prawdziwe, to należałoby się wstrzymać z ich otwartym głoszeniem, gdyż mogą one prowadzić do moralnego zepsucia człowieka, który może uznać się za nieodpowiedzialnego za swoje czyny.