Zawiłości sprawy jak i sami sprawcy są znani komisarzowi Bärlachowi, który mimo posiadanej wiedzy nie przerywa śledztwa, nosząc się z zamiarem dojścia do sprawiedliwości na jego warunkach, jako że jej wyegzekwowanie na drodze legalnego postępowania okazuje się być dla niego niemożliwe.
Tematem książki jest mniej kryminalna metoda, a bardziej "przygoda bytu". Dlatego Sędzia i jego kat jest przede wszystkim portretem pozbawionego iluzji samotnika, który normalnemu biegowi zdarzeń przeciwstawia, nie metody, lecz swoją własną osobowość. Obok doświadczeń życiowych Bärlacha, znaczenie ma też nastawienie autora do narodowego socjalizmu, jak i walka z wewnętrznymi strukturami urzędniczymi. Bezwzględne zaangażowanie własnej osoby znajduje swoje odzwierciedlenie w psychologicznym pojedynku z mordercą Schmieda Tschanzem. Śmiertelnie chory Bärlach argumentuje w jego obecności, że wymyślił chorobę wyłącznie do celów taktycznych, na co morderca, w obliczu psychicznej przewagi komisarza, reaguje, popełniając samobójstwo.
Komisarz Bärlach jest też jednym z protagonistów w powieści Podejrzenie.