zerwana została ostatecznie więź łącząca stolicę z prowincjami i rozpoczęła się wzmożona dyferencjacja językowa, powodowana nie tylko odmiennym substratem, ale także brakiem kontaktów pomiędzy poszczególnymi terenami uprzednio zlatynizowanymi, jak również naturalną, wielokierunkową ewolucją języka.
Przykłady Oto kilka przykładów zróżnicowania dialektalnego łaciny ludowej, mających odzwierciedlenie w językach romańskich: zanik samogłoski w przedostatniej sylabie krótkiej na zachodzie obszaru romańskiego wobec jej utrzymania w centrum i na wschodzie, np. „grzebień” (biernik liczby pojedynczej od ) dało i (dwusylabowe), ale i (trójsylabowe) udźwięcznienie na zachodzie spółgłosek p, t, k, ts między samogłoskami, np. „ogień” dało , ale i zachowanie w funkcji mianownika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego dawnej formy biernika w centrum i na wschodzie wobec dawnego mianownika na zachodzie, np. i „słońce” pochodzą z (biernik), natomiast czy pochodzą z (mianownik) zróżnicowanie geograficzne widoczne jest szczególnie wyraźnie w słownictwie, np. „dom” zachowało się jedynie w , większość języków romańskich kontynuuje „chata” (por.