Popiół i diament – polska powieść społeczno-polityczna autorstwa Jerzego Andrzejewskiego, opublikowana po raz pierwszy w 1947 pod tytułem Zaraz po wojnie, a następnie w 1948 w wersji zmienionej, pod ostatecznym tytułem.
Historia thumb|upright=0.8|Jerzy Andrzejewski, autor powieści Autor rozpoczął pracę nad utworem w 1946. Początkowo planował napisać opowiadanie o adwokacie, który trafia podczas II wojny światowej do obozu koncentracyjnego, gdzie ze szlachetnego człowieka zmienia się w oprawcę, dręczącego współwięźniów. Utwór jednak rozrósł się do rozmiarów powieściowych, a wątek prawnika stał się jednym z wielu jego elementów. Początkowo utwór publikowany był w tygodniku „Odrodzenie” (1947) pod tytułem Zaraz po wojnie, natomiast rok później ukazał się w wydaniu książkowym jako Popiół i diament. Wydawcą był Jerzy Borejsza.
Powieść została wyróżniona nagrodą pisma „Odrodzenie”, spotkała się jednak z niechęcią związanych z władzą recenzentów. Co prawda pisarz przedstawił wizję historyczną w sposób dla komunistów korzystny (przemilczał m.in.