Dzieło rozpoczyna się skargą poety, stwierdzającego, że wszyscy ludzie po ciężkiej pracy mogą odpoczywać - oprócz jego samego. On bowiem jako jedyny zwraca uwagę na to, że wokół niego panuje krótkowzroczność i głupota. Jego rodacy podają się za ludzi wierzących, tymczasem bynajmniej nie kierują się w życiu miłością bliźniego, nie kochają również swojej ojczyzny, "dostojnej ruiny". Poeta przypomina, że na świecie jest tylko jedna Ukraina, tymczasem żyjący na tych ziemiach ludzie pochodzenia szlacheckiego nie chcą o nią dbać i walczyć o jej wolność. Zamiast tego bezlitośnie wyzyskują należących do nich chłopów - również Ukraińców. Podmiot liryczny wzywa ich, by "byli ludźmi" i "otrzeźwieli", zapowiadając w przeciwnym razie wybuch nowego społecznego buntu, w czasie którego "krew spłynie rzekami". Poeta twierdzi, że jedynym punktem odniesienia dla szlachty ukraińskiej są "Niemcy", nazywając w ten sposób cara rosyjskiego i jego otoczenie (pochodzenia niemieckiego). Atakuje tych szlachciców, którzy deklarowali się jako słowianofile, twierdząc, że w istocie nie wiedzą oni nic o własnym narodzie, głoszą piękne idee zamiast realizować chociażby ich część w najbliższym otoczeniu. Protestuje również przeciw ślepemu i powierzchownemu traktowaniu historii, chwaleniu Kozaczyzny i jej udziału w upadku Polski bez głębszej refleksji.
Źródło i licencja
Fragment artykułu Wikipedia — Do umarłych i żywych i nienarodzonych rodaków moich na Ukrainie i nie na Ukrainie list mój przyjacielski · historia autorów.
Tekst: CC BY-SA 4.0. Wydzielono fragment z dłuższego artykułu.