W pierwszej redakcji wiersza Mnich był dedykowany Pantelejmonowi Kuliszowi. Przygotowując utwór do publikacji w 1857 w Nowogrodzie, poeta usunął jednak wzmiankę o nim, podobnie jak 36 ostatnich wersów tekstu.
Treść Poeta wspomina w rozmowie z "kumem" minioną świetność Kozaczyzny. Opowiada o tym, jak w dawnych czasach Kozacy zjeżdżali się po wyprawach do Kijowa i tam, w dzielnicy Padół, urządzali huczne zabawy na ulicy, połączone z tańcem, śpiewem i piciem wódki. Któregoś dnia na w tym miejscu w czasie zabawy pojawił się stary, pięknie ubrany Zaporożec. Był to Semen Palej, który po raz ostatni udał się na hulankę, zanim dotarł do Monasteru Międzygórskiego, by zostać mnichem.
Jako zakonnik Palej nie potrafił zapomnieć o swoim dawnym życiu, nawet czytając Pismo Święte przypominał sobie o Siczy zaporoskiej, a swoim zesłaniu na Syberię, powrocie na Ukrainę i ostatnich bitwach, w jakich walczył. Zrozpaczony zdał sobie sprawę z tego, że jego działalność nie przyniosła Kozaczyźnie wolności i zwątpił w cały sens swojego życia. W finale poematu (po usunięciu dalszej części w drugiej redakcji dzieła) starzec, słysząc dzwon wzywający mnichów na jutrznię, wychodzi z celi, by mimo tego modlić się za Ukrainę.