Rozkopana mogiła, podobnie jak inne utwory z cyklu Trzy lata, nie była przeznaczona do druku, dlatego autor po raz pierwszy wyraził w niej tak surową ocenę tak Chmielnickiego, jak współczesnych mu Ukraińców. Szewczenko dokonał w tekście zmian redakcyjnych, kiedy przygotowywał go do publikacji poza granicami Imperium Rosyjskiego.
Treść Poeta pyta swoją matkę Ukrainę, dlaczego została zrujnowana i opuszczona przez swoje dzieci. Ta odpowiada mu, że w przeszłości modliła się i dobrze wychowywała swoje dzieci, które porównuje do kwiatów, przez co mogła "panować na szerokim świecie". Następnie zwraca się do "nierozumnego syna" - Bohdana Chmielnickiego. Oskarża go, że to on zniszczył przyszłość Ukrainy i wszystkich jej dzieci. Stwierdza, że gdyby mogła przewidzieć postępowanie Chmielnickiego, zabiłaby go jeszcze w kołysce. Skarży się na swój obecny stan - wykupywanie ziemi przez Żydów i Niemców, emigrację jednych Ukraińców i wyrzeczenie się swojego pochodzenia przez innych. Wreszcie wspomina o rozkopywaniu przez Rosjan starych kurhanów i zapowiada, że w dziele niszczenia Ukrainy "Moskalom" pomogą jej własne dzieci.