W XV w. zanikali asesorowie i wykształcał się zwyczaj, potwierdzony przez przywileje nieszawskie, iż kandydatów na sędziego, podsędka i pisarza w poczwórnej liczbie wyznacza sejmik ziemski, zaś wyboru dokonuje król. W praktyce władca nominował jednak pierwszego kandydata wskazanego na liście. Od przełomu XV i XVI w. w całej Koronie sąd ziemski miał skład „małopolski”. Po zawarciu unii lubelskiej i przeprowadzeniu reformy sądownictwa na Wielkim Księstwie Litewskim, wprowadzone zostało tam sądownictwo szlacheckie oparte na wzorcach koronnych, z zachowaniem pewnych odmienności przewidzianych w statutach litewskich. Na Mazowszu przed przyjęciem prawa polskiego w 1576 podkomorzy lub jego zastępca stanowili organ pomocniczy wykonujący jedynie wyrok sądu ziemskiego w sprawie granicznej. Najpóźniej wprowadzono sądownictwo ziemskie w Prusach Królewskich i Inflantach Polskich.