Właściwość rzeczowa sądu ziemskiego obejmowała wszystkie sprawy, w których pozwanym był szlachcic osiadły, z wyjątkiem tych zastrzeżonych dla sądu grodzkiego (cztery artykuły grodzkie) oraz podkomorskiego. Księgi sądów ziemskich już w XVI w. zaczęły tracił popularność na rzecz ksiąg grodzkich, które wskutek nadawania poszczególnym grodom prawa przyjmowania transakcji wieczystych (prawa wieczności). Sąd mógł uznać się niezdolnym do orzekania w jakiejś sprawie i, jeśli byłaby wyjątkowo skomplikowana, odesłać ją do rozstrzygnięcia do sądu wiecowego, sejmikowego lub królewskiego. Oprócz spraw karnych i cywilnych orzekały także w sprawach o naganę szlachectwa czy niezapłacone myto. Ponadto sprawowały kontrolę nad orzecznictwem sądów wiejskichJ. Matuszewski, W sprawie genezy sądu referendarskiego, [w:] Pisma Józefa Matuszewskiego, t. 1, Łódź 1999, s. 282..
W początkowym okresie funkcjonowania sądownictwa ziemskiego, podmiotami które stawały przed nim byli zarówno szlachcice posesjonaci, jak również, chłopi, wójtowie, mieszczanie i duchowni. Przez cały XV w. szlachta zabiegała o przekształcenie sądów ziemskich we właściwe tylko w sprawach szlachty osiadłej. Udało się jej to ostatecznie w XVI w.