Negatywny stosunek do Rosji zawarty w jego pierwszym Liście Czaadajew złagodził w napisanych w późniejszych latach listach do swoich przyjaciół – Aleksandra Puszkina i Aleksandra Turgieniewa oraz w 1837 w Apologii wariata. Uznał, że cywilizacyjne opóźnienie Rosji wobec Europy Zachodniej, a nawet jej despotyzm stwarzają dogodne warunki dla przyspieszonego rozwoju i zdystansowania przez Rosję innych narodów. Badacze nie są pewni, czy na złagodzenie jego stanowiska bardziej wpływ miał areszt i przymusowe leczenie czy też rozczarowanie filozofa rewolucją 1830 roku we Francji i jej następstwami.
Pisma Piotr Czaadajew, Apologia obłąkanego, tłum. J. Dobieszewski, [w:] Wokół słowianofilstwa. Almanach myśli rosyjskiej, pod. red. J. Dobieszewskiego, Warszawa 1988. Piotr Czaadajew, Listy, przeł. M. Leśniewska i L. Suchanek, Kraków 1992. Piotr Czaadajew, Fragmenty filozoficzne, przeł. i oprac. M. Kisiel, Katowice 2022.
Przypisy
Bibliografia
(Anatolij Tichołaz, Rosyjska świadomość historyczna a platonizm; (Uniwersytet Rzeszowski, 3. 2006/04;