wrócił do Bydgoszczy, jednak po dwóch tygodniach został powołany do Wehrmachtu i skierowany do Frankfurtu nad Odrą, gdzie przeszedł wyczerpujące szkolenie wojskowe (do połowy stycznia 1945). W lutym 1945 r. został przerzucony na front i uczestniczył w walce o likwidację przyczółka Armii Czerwonej. Jako jeden z nielicznych wrócił do koszar we Frankfurcie i pozostał tam do połowy kwietnia 1945 r., do nadejścia wojska sowieckiego. Zdołał uciec z miasta okrążonego przez Rosjan. W czasie ucieczki ranny w nogę, znalazł się w szpitalu w Luckenwalde. Gdy tylko mógł, opuścił szpital i pieszo dotarł do Chociebuża, skąd pociągiem dojechał do Rawicza i następnie do Bydgoszczy.
Praca duszpasterska do 1972 r. Po wyzwoleniu Bydgoszczy spod okupacji niemieckiej zapisał się do Liceum dla Dorosłych. Naukę łączył z pracą w warsztacie ojca. Po złożeniu 2 lipca 1948 r. egzaminu dojrzałości, zgłosił się Seminarium Duchownego w Gnieźnie. Studiował w Gnieźnie, Poznaniu (teologia) i ponownie od 1953 r. w Seminarium Gnieźnieńskim. 27 maja 1954 r. przyjął święcenia kapłańskie. Od 1 lipca tego roku był wikariuszem w parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Toruniu-Podgórzu. W lipcu 1957 r. przeniesiono go do Archidiecezji Warszawskiej i skierowano do pracy w parafii św. Jakuba w Skierniewicach.