Jak u wszystkich narodów słowiańskich, budzących się do nowego życia historycznego, pierwszym etapem uświadomienia była walka o własny język. O to walczono od końca XVIII wieku na Bałkanach i w Czechach; teraz, w drugiej połowie wieku kwestia językowa dominuje w zagadnieniu – czy Ukraińcy tworzą odrębny naród, czy są częścią wielkiego narodu rosyjskiego. Jeśli z jednej strony moskalofile rządzący cerkwią unicką, czyli – jak ich nazywano od siedziby lwowskiego metropolity – świętojurcy, nie uznawali odrębności narodowej Ukraińców, to drugiej strony na tym samym stanowisku stała szlachta podolska, która uważała język ukraiński za narzecze ludowe, a chłopów ukraińskich za niekształcony narodowo element, z którego można zrobić Polaków. Henryk Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864-1918, Wydanie II poprawione i rozszerzone, Paris 1979, wyd. Libella s. 156. Patrz też strony następne.Z krótkiego przeglądu zorganizowanych obecnie stronnictw ruskich wynika, podział ich na dwie grupy: w pierwszej będą moskalofile, w drugiej wszystkie inne stronnictwa, zgodne w dążeniu do ideału niepodległej Rusi-Ukrainy.