W 1825 unicki biskup chełmski Filip Felicjan Szumborski pisał (nie podając swoich źródeł informacji), iż cerkiew Spasa (tj. Przemienienia Pańskiego) przy Słomianym Rynku została ufundowana przez księżnę kijowską Marię Iwanownę w 1447. Zdaniem G. Kuprianowicza i M. Roszczenki obiekt musiał istnieć już wcześniej, gdyż w zachowanym tekście darowizny Jurija Czartoryjskiego o cerkwi pisze się jako o „z wieków dawnych fundowanej i zbudowanej”. Krzysztof Grzesiak ogólnie stwierdza, iż najstarsza świątynia prawosławna w Lublinie, znajdująca się na miejscu soboru, powstała w XIV w..
Nie ulega wątpliwości funkcjonowanie parafii prawosławnej w Lublinie w XVI stuleciu i korzystanie przez nią z cerkwi znajdującej się na miejscu dzisiejszego soboru. W kronice świątyni znajduje się również informacja o wzniesieniu w latach 1560–1573 klasztoru prawosławnego przy cerkwi.