Zajmujący znaczną część dzieła monolog Pozdnyszewa otrzymuje charakter uogólniający: bohater wypowiada nie tylko własne poglądy, lecz formułuje sądy odnoszące się do całej ludzkości, które mają uzasadnić wymowę motta. W efekcie kompozycja dzieła staje się schematyczna – najpierw następuje przedstawienie tezy, później przywoływane są ilustrujące je wydarzenia z życia bohaterów, wreszcie padają wnioski. Zasadniczy charakter fabularny mają fragmentu począwszy od XVII rozdziału (na XXVIII), w których Pozdnyszew opisuje tragedię swojego małżeństwa. We fragmencie tym na pierwszy plan wysuwa się psychologiczna analiza przeżyć bohatera – opis jego wewnętrznego rozdarcia, utraty poczucia realności, uczucia kompletnego chaosu i nierozwiązywalności konfliktu, jaki musi nastąpić między jednostkami.