Sergiusz nie wraca do monasteru, lecz zostaje wędrownym pielgrzymem, utrzymującym się z jałmużny. Dzięki swojej pokorze zyskuje przychylność spotykanych ludzi. Niekiedy udaje mu się służyć radą, czytać ludziom Ewangelię lub pogodzić skłóconych; nie oczekując na nagrodę, oddala się wówczas z tego miejsca. Rezygnuje nawet ze swojego imienia, określając siebie jako sługę bożego. Po ośmiu miesiącach wędrówek po kraju zostaje aresztowany z powodu braku paszportu; za włóczęgostwo zostaje skazany na zesłanie na Syberię. Tam zamieszkuje u zamożnego gospodarza, zajmując się u niego nauczaniem dzieci, opieką nad chorymi i pracą w ogrodzie.
Cechy utworu Ryszard Przybylski łączy wymowę opowieści z ogólną koncepcją społeczno-religijną głoszoną przez Tołstoja, jego wrogością wobec absolutnej władzy carskiej i podporządkowanemu jej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Zdaniem tego autora podstawowym zagadnieniem utworu jest problem życia duchowego człowieka wierzącego, który popada w konflikt z własną wspólnotą wyznaniową i jej hierarchiąR. Przybylski, Porzucone arcydzieło [w:] .
Wiktor Szkłowski określa Ojca Sergiusza jako swoisty dziennik pisarza.