Racjonalizm nowożytny Swoją klasyczną postać racjonalizm przybrał w XVII i XVIII w., we Francji, Niemczech i Niderlandach. Z tego powodu jest nazywany racjonalizmem nowożytnym lub racjonalizmem kontynentalnym (dla odróżnienia od swojego oponenta, anglosaskiego empiryzmu). Spór między racjonalizmem a empiryzmem był czołowym sporem tej epoki.
Co do wcześniejszych epok, określenie „racjonalizm” jest stosowane retrospektywnie. Po raz pierwszy pojawia się w XVI-wiecznej Francji. W 1539 po raz pierwszy przeciwstawiono sobie racjonalizm i empiryzm.
Centralną postacią racjonalizmu jest René Descartes (choć również w jego przypadku nie jest to racjonalizm czysty). Stworzył on rozbudowany system filozoficzny oparty na nowych, zrywających z arystotelizmem, zasadach. Kartezjusz poszukiwał absolutnych podstaw wiedzy, i w tym celu dokonał szczegółowej krytyki wszelkich źródeł poznania. W jej wyniku odrzucił dane zmysłowe jako mylące i niepewne, i uznał, że jedynie jasne i wyraźne prawdy rozumowe mogą stać się podstawą wiedzy (z podstawową prawdą cogito ergo sum na czele). Oprócz epistemologii i metafizyki, istotną częścią racjonalistycznego projektu Kartezjusza były matematyka (uznawana za wzorzec nauk i filozofii) i nauki przyrodnicze.