od XII w. do 1520 r. wymiar pańszczyzny obciążającej chłopów wynosił od 2 do 4 dni w rokuPraca Zbiorowa. Mała encyklopedia rolnicza. Warszawa,1964. s. 528.. 1496 r. – statut piotrkowski – odtąd tylko jeden chłop w roku mógł opuścić wieś 1520 r. – przywilej toruński – podwyższono obowiązek odrabiania pańszczyzny do 1 dnia w tygodniu i objęto nim wszystkich poddanych. Ciągle podwyższana pańszczyzna osiągnęła w XVIII w. w sporadycznych przypadkach 10 dni w tygodniu. 1760 r. – w dobrach magnackich Andrzeja Zamoyskiego pańszczyznę zamieniono chłopom na czynsz. 1776 r. – w projekcie prawa ziemskiego zwanego Kodeksem Zamoyskiego prawną poprawę bytu chłopów podjął Andrzej Zamoyski, kodeks został odrzucony przez sejm w 1780 r.. 1790 r. – autor broszury pt. „Uwagi praktyczne o poddanych polskich” postulował zamianę pańszczyzny na przymusowe oczynszowanie z urzędu 1794 r. – Tadeusz Kościuszko, przebywając w Bosutowie, wydał 7 czerwca uniwersał zmniejszający chłopom wymiar pańszczyzny o połowę 1794 r. – na mocy uniwersału połanieckiego chłopom przyznano wolność osobistą, nieusuwalność z użytkowanej ziemi oraz obniżenie wymiaru pańszczyzny o połowę. 1811 r. – na mocy edyktów z lat 1811–1850 zniesiono pańszczyznę na terenie zaboru pruskiego. W Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 r. 1816 r.