W każdym z sołectwie określone zostały rejony do zabudowy, najliczniejsze we Wrzosowej i Poczesnej. Gmina wchodzi w skład Aglomeracji Częstochowskiej, zajmując trzecie miejsce co do gęstości zaludnienia, po Częstochowie i Rędzinach. Obszar gminy jest objęty przez Częstochowski Okręg Przemysłowy, czego przejawem były w XIX i XX wieku liczne kopalnie rud żelaza na terenie gminy, fabryka cementu czy cegielnia, obecnie zlikwidowane.
Ważnym elementem usytuowania geograficznego jest droga szybkiego ruchu Warszawa – Katowice. Przez gminę przebiega linia kolejowa nr 1 Warszawa Centralna – Katowice.
Środowisko geograficzne jest dość jednolite dla całego obszaru. Wyjątek stanowią Wzgórza Wrzosowskie – 304 m n.p.m., leżące na krawędzi Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (najwyższym wzniesieniem jest wzgórze Kamionka leżące na granicy Wrzosowej i Częstochowy).
Środowisko na terenie gminy jest zdegradowane w wyniku działalności górniczejDegradacja środowiska spowodowana działalnością górniczą w rejonie częstochowskim.. Oprócz tego obszar gminy został podzielony przez drogę krajową nr 1, we wsi Sobuczyna znajduje się składowisko odpadów, a w okolicy Nierady znajdował się do 1989 roku poligon wojskowy.