Szczyt rozwoju mistyka hiszpańska osiągnęła w twórczości mistyków karmelitańskich - św. Teresy z Avili i św. Jana od Krzyża. Twórczość ta oparta jest na ich bogatym doświadczeniu mistycznym i będąc częścią mistyki hiszpańskiej, charakteryzuje jednocześnie duchowość karmelitańską, będącą duchowością zażyłości z Bogiem.Jerzy W. Gogola OCD, Mistycy i mistyka Karmelu, s. 12.
Istota mistyki hiszpańskiej Ks. Stanisław Gryga tak charakteryzuje istotę mistyki hiszpańskiej:
Sposobu zjednoczenia z Bogiem mistycy hiszpańscy upatrywali głównie w miłości. Fundamentalne znaczenie w dążeniu do tego duchowego zjednoczenia z Bogiem miała modlitwa skupienia rozwijana w zakonnych domach skupienia. Modlitwa skupienia – recogimiento Modlitwa skupienia, zwana jest także afektywną, gdyż opiera się na przekonaniu, że to nie aktywność intelektualna, ale droga miłosnych wzniesień ku Bogu daje głębsze i pełniejsze poznanie Go. Jednocześnie nie odrzuca ona aktywności rozumu i teologii spekulatywnej, widząc w drodze rozumowej zabezpieczenie przed błędami i wykrzywieniami pobożności.