Działanie i zastosowanie Zasada działania thumb|Schemat działania i budowy niwelatora automatycznego (samopoziomującego) Niwelatory automatyczne są instrumentami geodezyjnymi, w których czynności poziomowania osi celowej przebiegają zazwyczaj samoistnie. Niwelator taki nie ma libelli niwelacyjnej (rurkowej) i śruby elewacyjnej, natomiast musi posiadać libellę okrągłą do przybliżonego poziomowania. W niwelatorach automatycznych libella rurkowa została najczęściej zastąpiona wahadłowym urządzeniem optyczno-mechanicznym, zwanym kompensatorem..
Zasada działania kompensatora polega na zmianie w określonym punkcie przebiegu osi celowej o pewien kąt w taki sposób, aby wskutek przesunięcia obrazu w lunecie prawidłowy odczyt znalazł się na poziomej kresce krzyża. Wystarczy zatem za pomocą libelli okrągłej spoziomować w przybliżeniu oś celową w granicach dokładności libelli (paru minut), aby dzięki kompensatorowi otrzymać odczyt na łacie analogiczny, jaki byłby przy poziomej osi celowej.
Zastosowanie Niwelatory to instrumenty geodezyjne umożliwiające pomiar różnicy wysokości pomiędzy punktami terenowymi. Są wykorzystywane w niwelacji geometrycznej, która polega na wyznaczeniu różnicy wysokości między dwoma punktami przez celowanie wzdłuż poziomej linii celowej (tzw.