Szczegółowo opisano zasady wyłapywania niewolnych na gościńcu lub już osiadłych na nowym miejscu, zbiegłych czy wykradzionych wraz z żonami, dziećmi i ich majątkiem. O ile zwrot zadłużenia pozostawiał jakąś, nawet iluzoryczna nadzieję na wyzwolenie, to ucieczka i złapanie zbiega powodowały obrócenie zakupnego w kompletnego niewolnika. Kolejne artykuły traktują o zasadach zwrotu zbiegłych przez nowych panów, o sługach odmawiających chwytania zbiegów, złodziei, złoczyńców. Artykuł 19 opisuje wolnych, którzy się „za głód” nieraz z całą rodziną sprzedają.
Statuty litewskie wymieniają rozmaite nazwy czeladzi niewolnej, utworzone od sposobu pozyskania zależnego sługi. Opisano ludzi dwornych, ojczystych, macierzystych, spadkowych, darownych, kupnych, przykaźnych, przychożych i pochożych.
Sytuacja zależnej, a właściwie zniewolonej ludności w Polsce, gdzie pozornie chrześcijaństwo zniosło niewolnictwo, wywoływała krytyczne komentarze nie tylko poza granicami kraju. W Polsce krytykowano zniewolenie i okrucieństwo wobec poddanych od czasów reformacji. Tak pisał na przełomie XVIII i XIX wieku o zniewolonej czeladzi Tadeusz Czacki;
Przypisy
Bibliografia