Pamiętali starzy dawne czasy, kiedy chłop z pańszczyzny wracał z pełnymi cholewami krwi spod nahajów, toteż siedzieli cicho na wsi i gdzie im było myśleć o Polsce, co ją pany szykowały na gwałt. Ruskie byli od tego, żeby rządzili, a ludzie orali, sieli i karmili się”.
Te obiektywnie istniejące sprzeczności zadecydowały o tym, że wielką rolę w polskim modelu patriotyzmu odgrywał zawsze model klasowy. Zależność pomiędzy pamięcią historyczną a poczuciem więzi narodowej jest uderzająca. Na tym tle rodziło się typowe tylko dla narodu dążenie do budowy własnej państwowości, będące jednocześnie formą uniezależnienia od obcych. Akceptacja idei narodowej jest tu bezwarunkowa. Polska jawi się jako wartość symboliczna, od której niczego się nie oczekuje, ale która warta poświęcenia i ofiar.
Wielką rolę odegrała działalność wszystkich organizacji polskich stojących na gruncie niepodległości. Każdy w zasadzie pamiętnikarz, który współpracował z jakąkolwiek polską organizacją, wykazywał wysoki stopień świadomości narodowej.
Niski poziom świadomości niektórych grup wynikał z faktu, że nie znalazły się one w orbicie wpływu żadnej organizacji polskiej.