48..

Zdecydowana większość definicji narodu uznaje, że integralną częścią pojęcia świadomości narodowej jest pamięć historyczna. Jej źródłem może być wiedza zdobyta w szkole, na podstawie literatury oraz przez przekaz ustny. W warunkach szerokiego analfabetyzmu, trudności w dostępie do literatury polskiej, ta ostatnia forma miała szczególnie duże znaczenie w środowisku wiejskim. Istniała tu jednak znacznie silniejsza bariera, o której pisze J. Chałasiński: „Pamięć historyczna kształtuje się u ludzi, którzy tworzą historię; pamięć historyczna jest pamięcią własnej historii w tym zakresie, w jakim jest ona historią własną pamięci historycznej nie mają ludzie, którzy do dziejów wchodzą w roli inwentarza dworskiego”P. Boski, Studia nad tożsamością narodową Polaków w kraju i na emigracji. „Kultura i Społeczeństwo” 1991, nr 4, s. 140..

Historyczna przeszłość powodowała, że w znacznej części, w pierwszym okresie po uwłaszczeniu nie posiadała ona pamięci historycznej. Zapamiętane elementy historii nie były bynajmniej funkcjonalne wobec idei narodowej. „Ludzie tyle wiedzieli – czytamy w jednym z pamiętników – że chłop chłopem zawsze będzie i gdzie im było o Polsce myśleć. Panowie przehandlowali ją ruskim, gdzie się chłopu do tego pchać było.