Nomenklator – system utajniania tekstów stosowany od początku XV do połowy XIX wieku. Składał się z dwóch elementów: alfabetu szyfrowego (będącego podstawą dla szyfru podstawieniowego, przyporządkowującego każdej pojedynczej literze tekstu jawnego inną literę) i kodu, czyli listy sylab lub słów (a nawet całych często występujących zwrotów) i odpowiadających im zamienników – liczb kilkucyfrowych lub zestawów kilku losowo wybranych liter.
Utajnienie tekstu jawnego polegało na zastąpieniu jego składników zamiennikami z nomenklatora (słowa tego używano również na określenie samej listy zamienników). Dzięki umieszczeniu w części kodowej często stosowanych sylab, słów i zwrotów, w tekście zaszyfrowanym zupełnie zacierała się struktura tekstu jawnego. Kryptoanalityk, widząc grupę cyfr lub liter nie wiedział, czy ma do czynienia z literą, sylabą, czy nawet całym zdaniem.
Za wzorzec nomenklatora uważa się zestaw kluczy do tajnej korespondencji sporządzony pod koniec XIV wieku przez Gabrielego di Lavinde, sekretarza antypapieża Klemensa VII.