Termin ten pojawił się po raz pierwszy w literaturze przedmiotu dzięki amerykańskiemu ekonomiście – Oliverowi E. Williamsonowi. Jego głównym celem było przedstawienie różnic pomiędzy pojęciem ekonomii instytucjonalnej sprzed lat a nowoczesnego wtedy zjawiska Nowej Ekonomii Instytucjonalnej (NEI). Douglass North dzielił instytucje na nieformalne (normy, zwyczaje) i formalne (przepisy prawa), które - będąc w różnym stopniu egzekwowane - tworzą dynamiczną całość zwaną otoczeniem instytucjonalnym

Do popularyzacji NEI przyczyniła się Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla, wręczona trzem instytucjonalistom - wspomnianym Oliverowi E. Williamsonowi, Douglassowi Northowi oraz Elinor Ostrom, której prace stanowią inspirację do dalszych badań instytucjonalnych nad dobrami wspólnymi. Ukierunkowania badań empirycznych i teoretycznych w ramach NEI są wyjątkowo rozległe. To wciąż rozwijający się nurt teoretyczny, wykorzystywany w praktyce, a tym samym ulegający procesom transformacji przez przedstawicieli różnorodnych nauk. Oprócz ekonomistów – prawnicy, socjolodzy, psycholodzy, politycy -powołują się na to nowoczesne zjawisko w dziedzinie ekonomii. Powoduje to niejednokrotnie trudności w systematyzacji, czego wynikiem jest niejednoznacznie określona metodologia oraz zakres powyższego.