Powrót do gniazda. Powieść z podań XVI wieku – powieść historyczna Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1874 roku.
Po raz pierwszy drukowana w odcinkach w warszawskim czasopiśmie "Kronika Rodzinna" (nr 1-14), a następnie w tym samym roku już w wydaniu książkowym u Gebethnera i Wolffa. Kolejne wyszły w 1883 w Warszawie (M. Glücksberg) i 1895 r. we Lwowie. Łącznie dotychczas ukazało się 15 jej wydań osobnych i dwa w edycjach zbiorowych, w Warszawie, Krakowie i Lwowie.Nota wydawnicza do wyd. 1986, s. 217..
Tło powstania Pisarz przypadkowo zainteresował się tematem reformacji i walk religijnych w XVI wieku, wykorzystując go później pobocznie w niektórych utworach (Kościół Świętomichalski w Wilnie, Zygmuntowskie czasy). Całkowicie poświęcił tej tematyce dopiero Powrót do gniazda, tym samym po raz pierwszy też wprowadzając ją do powieści w naszej literaturze. Na tle burzliwego romansu dwojga młodych ukazał w niej sprawy typowe dla polskiej kultury XVI-wiecznej wraz z przełomem, jaki spowodowała reformacja w tradycyjnym społeczeństwie Rzeczypospolitej. Treść i wymowa utworu odzwierciedlają poglądy i intencje autora, który reformację oceniał krytycznie jako prąd sztucznie przeniesiony z zagranicy i z gruntu obcy polskości.