Sonata – gatunek muzyki instrumentalnej, zwykle, choć nie zawsze, mający budowę wieloczęściową i przeznaczony dla jednego wykonawcy, duetu albo niewielkiego zespołu kameralnego. Nazwa sonata pochodzi od włoskiego czasownika suonare lub sonare, oznaczającego „brzmieć”, „dźwięczeć” albo „grać”. W historii muzyki termin ten miał zmienne znaczenie: początkowo odnosił się ogólnie do utworów „granych”, w odróżnieniu od utworów „śpiewanych”, a dopiero z czasem zaczął oznaczać określone typy samodzielnych kompozycji instrumentalnych.
W epoce baroku sonata rozwijała się w różnych odmianach, m.in. jako sonata solowa, , sonata da chiesa i sonata da camera, zwykle związanych z praktyką basso continuo i muzyką kameralną albo . W klasycyzmie szczególne znaczenie zyskał model sonaty jako zwykle trzy- lub czteroczęściowego utworu na fortepian solo albo na instrument melodyczny z fortepianem. Sonata zachowała znaczenie również w XIX i XX wieku, choć jej budowa, funkcja i relacja do tradycji klasycznej ulegały dalszym przemianom.
Sonaty jako gatunku nie należy utożsamiać z formą sonatową, która oznacza sposób ukształtowania pojedynczej części utworu, ani z cyklem sonatowym, czyli wieloczęściowym modelem kompozycji instrumentalnej stosowanym nie tylko w sonatach, lecz także m.in.