Lucjusz czyli osioł (gr. , łac. ) – opowiadanie Lucjana z Samosat z II w. n. e.
Okoliczności powstania utworu Pierwotnym źródłem utworu Lukiana były Historie milezyjskie (Milesiaka) Arystydesa z I w. p.n.e., które zachowały się jedynie we fragmentach. Na Historiach milezyjskich oparł się Lucjusz (Lukios) z Patraj, żyjący prawdopodobnie w II w., autor zaginionego greckiego romansu w kilku księgach. Istnienie utworu Lucjusza potwierdza bizantyński filolog z IX wieku, Focjusz w 129 kodeksie Biblioteki. Lukian dokonał skrótu tego dzieła, streszczając jego dwie pierwsze księgi.
Treść Lucjusz syn sofisty Dekriana z Patrai udaje się w interesach do Tesalii. W Hypacie zatrzymuje się u bogatego, choć skąpego Hypparchosa, znajomego ojca. Spotkana na ulicy znajoma matki, Abroja, ostrzega go przed żoną Hypparchosa, która jest czarownicą. Zafascynowany tym Lucjusz uwodzi służącą Palestrę, aby się czegoś więcej dowiedzieć. Po upojnej nocy błaga Palestrę, by umożliwiła mu zobaczenie przemiany jej pani w ptaka. Zaspokoiwszy swą ciekawość prosi z kolei Palestrę o maść, której użyła jej pani. Palestra myli jednak maści i Lucjusz przemienia się w osła. Kochanka obiecuje, że przyniesie mu następnego dnia wiązankę róż, której zjedzenie go odczaruje. W nocy jednak do domu Hypparchosa włamują się złodzieje.