Jalisco ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Guadalajara. Ta allugáu na rexón oeste del país, llindando al norte con Nayarit, Durango, Zacatecas y Aguascalientes, al nordeste con San Luis Potosí, al este con Guanajuato, al sur con Michoacán y Colima, y al oeste col océanu Pacíficu. Con 7 844 830 habs. en 2015 ye'l tercer estáu más pobláu —por detrás d'Estáu de Méxicu y Veracruz— y con 78 599 km², el séptimu más estensu, por detrás de Chihuahua, Sonora, Coahuila, Durango, Oaxaca y Tamaulipas. Fundóse'l 16 de xunu de 1823.
Ye parte de la macro rexón del Bajío Occidente o Centro Occidente de Méxicu.http://www.reportur.com/mexico/2016/05/11/fibra-inn-podria-llegar-a-50-hoteles-antes-de-que-remate-2016/http://eleconomista.com.mx/estaos/2016/05/02/guanajuato-vivienda-mas-cara-region-bajiohttp://www.excelsior.com.mx/nacional/2013/06/02/902058http://t21.com.mx/opinion/bitacora/2013/08/16/bajio-nuevu-milagru-mexicanuhttp://www.informador.com.mx/economia/2015/583574/6/estaos-del-bajio-crecen-a-ritmu-asiatico-banamex.htmhttp://www.colmich.edu.mx/rellaciones25/files/revistes/004/LuisGonzalez.pdfBataillon, C. (1988). Les rexones xeográfiques en Méxicu. Sieglu xxi.https://books.google.com.mx/books?id=h9WXGiF4-dYC&pg=PA273&lpg=PA273&dq=guadalajara+como+ciudá+del+bajio&source=bl&ots=o8DbzPm0g2&sig=QHFFYeNYqOQMBf4z5fQRxCsWT-g&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi8rbXCjLnTAhVC5YMKHYrkAhgQ6AEIWjAG#v=onepage&q=guadalajara%20como%20ciudá%20d'el%20bajio&f=false Ye la tierra de los charros, jaripeos, mariachi, tequila y munches de les tradiciones culturales que nel mundu acomuñar colo "carauterísticamente mexicanu". El clima nel estáu va de templáu subhúmedo a semiseco templáu, destacando'l semicálido subhúmedo con agües pel branu.fonte: INEGI. carta de climes, 1:1.000.000
Ye la cuarta entidá federativa más poblada de Méxicu; y unu de los estaos más desenvueltos nel país tocantes a actividaes económiques, comerciales y culturales. En ciertes partes de la capital y de dellos conceyos, el nivel de vida ye comparable a países desenvueltos. Pero, al igual que nel restu de Méxicu, nun ye representativu de tolos conceyos.
Estremar en 125 conceyos. La so capital ye Guadalajara, que la so zona metropolitana ta compuesta polos conceyos de Guadalajara, Zapopan, Tlaquepaque, Tonalá, Tlajomulco, El Saltu, Ixtlahuacán de los Marmiellos y Juanacatlán, faciendo d'ésta la segunda aglomeración urbana más grande de Méxicu, dempués de la capital. Otres llocalidaes importantes son Puerto Vallarta, San Juan de los Lagos, Tepatitlán de Morelos, Lagos de Moreno, Ameca, Ocotlán, La Barca, La Güerta, Arandas, Autlán de Navarro, Ciudá Guzmán, Chapala, Zapotlanejo.
Toponimia El nome de Jalisco provién del amiestu de tres pallabres del náhuatl: xal-, que significa arena, īx-, cara o superficie, y la desinencia de llugar -co. Significa, d'esta miente, "Na superficie d'arena" o "Nel arenal". Mientres dellos sieglos, hasta alredor de 1836, Jalisco escribióse "Xalisco", con X inicial por cuenta de que yera la lletra utilizada pa reproducir el soníu correspondiente a la J hasta qu'esta última lletra incorporar al alfabetu llatín. Amás, en náhuatl la lletra X reflexaba'l fonema ʃ n'AFI, o bien el fonema "sh" inglés.
Historia
Dómina precolombina 260px|thumb|Artesanía prehispánico de Tepatitlán thumb|Balta de Tiro espuesta en Muséu de Tepatitlán Na rexón esistió presencia humana dende hai 15,000 años aproximadamente según indicar restos humanos, ente ellos fragmentos de cranios, y diversidá de muertes d'animales, xunto con otros testimonios d'oxetos manufacturados, afayaos alredor de les llagunes de Zacoalco y Chapala, qu'entós taben xuníes ente sigo. Pudiéronse alcontrar puntes de flecha, raspadores de cuernu de venado, aguyes, punzones, xiblatos, anzuelos y colgantes de güesu o caniles, percutores de güesu de caballu, ya inclusive una vértebra de ballena con dos golpes producíos pol filu d'un preséu toscu, que foi alcontrada a fines del sieglu XIX en Zacoalco de Torres.
En 618 d. C. fúndase'l Reinu de Jalisco polos tolteques. El so orixe y desenvolvimientu allugar nel horizonte clásicu y nel posclásico. Polo que se conoz anguaño, el señoríu de Jalisco foi unu de los más importantes na rexón, con rellaciones comerciales que s'estendieron escontra los pueblos del centru de Mesoamérica colos que realizaben intercambios de productos agrícoles, lo mesmo que de artículos necesarios na vida diaria y d'ornatu.
El señoríu de Jalisco entendió poblaciones alcontraes nel occidente escontra la Badea de Banderes. Nesta rexón alcontráronse importantes restos arqueolóxicos que demuestren el nivel alcanzáu. Ente les sos poblaciones principales taben Tepique, Atemba, Pochotitán, Tecuitazco, Xalcocotán, Zacualpán, Xaltemba, Mazatán. El centru d'esti señoríu alcontrar nes faldes del cuetu del Coatepec, elevación qu'algama los 1.560 metros d'altitú sobre'l nivel mar y qu'apodera tol valle de Matatipac, nel actual conceyu de Xalisco.
Entá, con ello, tamién esistieron más señoríos en tierres jaliscienses a les que se suman los sayultecas, los tecuexes que teníen habitaos les zones de Xallostotitlán, Tzapotlán, Tecpatitlán, Tecomatlán, Ayahualicán, Teocaltitlán, Mexticacán, Acatic y Tonallan que taben en constantes enfrentamientos colos sos vecinos como'l señoríu de Teocaltiche, poblaos por Huachichiles y Caxcanes. Mentanto, tamién destacaron los señoríos de Colima y Autlán nel sur del estáu; según la Tradición Teuchitlán en tierres de Ameca, Tequila, Etzatlán y Teuchitlán onde s'alluguen les pirámides circulares de Guachimontones. Y en el centru del estáu nes tierres de Guadalajara y Tonalá esistieron les Coques, una tribu bien rellacionada colos Tecuexes tepatitlenses y qu'hai midida de que se realizaron cambeos comerciales con estos pobladores, surde'l xentiliciu de "tapatio" pa los habitantes de Guadalajara, qu'esi nome yera dau al trueque que los habitantes precolombinos de Tepatitlán daben a los Coques. Toes estes tribus menores pero igualmente resaltantes, fueron influyíes por Tolteques, Chichimecas, Estilu Mezcala, Estilu Chupicuaro, Estilu Nayarit y Estilu Baltes de Tiro.
miniaturadeimagen|derecha|Señoríos indíxenes a la llegada de los españoles.
Conquista española
Tres la conquista de Tenochtitlán per parte de los españoles, el restu del territoriu nacional y parte de lo que güei son los Estaos Xuníos d'América pasaron a formar parte del Imperiu Español. Por cuenta de la baxa densidá de población, el territoriu de la Nueva Galicia nun causó problemes pa ser conquistáu; sicasí, en Michoacán, los españoles tuvieron qu'enfrentase a los indíxenes qu'ufiertaron fuerte resistencia al invasor.
Una vegada sometíos los tarascos, no que güei ye l'Estáu de Michoacán, dos razones primordiales fixeron que los españoles siguieren incursionando en direición al poniente. Per un sitiu, la busca d'un puertu fayadizu pa establecer un estelleru y zarpar d'ende en busca de les mariñes asiátiques; por otru, alcontrar los xacimientos qu'abastecieren a los tarascos de metales preciosos.
thumb|180px|Gonzalo de Sandoval.
Asina, a fines de 1522, Cristóbal de Olid enfusó pola sierra de Mazamitla hasta llegar a lo que güei ye Tamazula. Llueu tornó a Tzintzuntzan, l'antigua capital purépecha que sirvía de base d'operaciones, dexando a un primu de Hernán Cortés, llamáu Hernando de Saavedra, al cargu de les mines del área esplorada.
Por instrucciones de Hernando, Gonzalo de Sandoval fundó una villa d'españoles ente Tecomán y el mar, a la que-y dio'l nome de Colima el 25 de xunetu de 1523, colo que s'estableció otra plataforma p'apoderar la rexón. De resultes, mientres el mes d'agostu de 1524, Cortés dispunxo qu'otru pariente so, Francisco Cortés de San Bonaventura, fora'l so llugarteniente na Villa de Colima y les sos contornes, que partiera tierres ya indios y realizara espediciones escontra'l norte pa conocer la mariña y buscar metales preciosos.
Los pueblos polos que pasaron y recibir en paz fueron convertíos n'encomiendes de los españoles, sometiendo a los que s'opunxeron. D'esta manera, dende Colima hasta Etzatlán, amás de ruines, tamién se fueron asitiando dellos espedicionarios que sirviríen tantu pa facilitar el regresu pol mesmu camín que siguió d'ida, como p'asegurar la potestá de Hernán Cortés en tola área.
A fines d'avientu de 1529, partió Nuño de Guzmán de la Tenochtitlán comandando a 300 españoles, amás de siete o ocho mil indios bien provistos de bastimento y a cargu del tresporte de 12 pieces d'artillería llixero. De camín por Tzintzuntzan trató de llograr tol oru que pudiera quedar en poder de los tarascos, faciendo inclusive que'l so Caltzontzín fora muertu dempués de grandes tortures. Sicasí, los conquistadores atopábense lloñe de peracabar la dominación por completu, yá que mientres dellos grupos d'aboríxenes remontáronse y asitiaron en sitios bien pocu accesibles de la Sierra Madre, otros causaríen entá más problemática antes de sometese por completu al orde colonial.
Vueltu a l'aguada del Pacíficu, dempués del so malhadada incursión por Durango, el contingente de Guzmán tuvo de permanecer dellos meses en Culiacán: tuvo de dexar que pasara la dómina d'agües por que baxaren los ríos y consolidar el dominiu na comarca. Pa esto últimu convenía fundar una villa d'españoles, fundada'l día 29 de setiembre de 1531, con un grupu d'españoles y con indios que nun seríen necesarios pa la torna, mesmu qu'habría d'empecipiase'l 15 d'ochobre siguiente.
Dempués de disponer la fundación de Chiametla por que sirviera de sofitu a la comunicación col norte, Nuño de Guzmán comandó que s'adelantrara hasta ende Cristóbal de Oñate pa prevenir el so apuerto. Ante'l vacíu qu'atopó en Tepic, Oñate siguió hasta Ahuacatlán, onde supo qu'un unviáu de l'Audiencia, Luis de Castiella, atopar con instrucciones de fundar un pobláu español pol aldu de Xalisco p'amontar el territoriu español.
La Corona pensó reproducir no posible el mapa peninsular n'América, de manera que'l noroeste de conquistar hasta entós llamóse igual que'l noroest'ibéricu, y Nuño procuraba de nuevu coneutar Nueva Galicia cola Provincia del Pánuco asitiando españoles cerca de Nochistlán.
thumb|left|180px|Hernán Cortés.
Vueltu a Nueva España dende principios de 1530, Hernán Cortés esperó a que fueren camudaos los funcionarios de la Real Audiencia de Méxicu pa reclamar el gobiernu de Tamazula y Amula; pero, amás, contraatacó solicitando tamién Ahuacatlán y Xalisco, argumentando que'l so unviáu Francisco Cortés de San Bonaventura fuera'l primeru n'ocupales.
Les cinco villes fundaes por iniciativa de Nuño de Guzmán, San Miguel, Chiametla, Compostela, Purificación y Guadalajara, dieron llugar a la primer división alministrativa del territoriu. Sicasí, el númberu d'elles yera demasiáu pequeñu pa imponer la manera de vida a qu'aspiraben los españoles, y la so inestabilidá inicial una muestra de que los llugares escoyíos con criteriu de conquistador nun resultaron ser los más convenientes pa la colonización. N'efeutu, al cabu d'una década nenguna villa permanecía nel mesmu sitiu.
Cuando a principios de 1533 Nuño diba aldu al Pánuco, visitó la cortil onde esta villa atopábase y entendió que yera demasiáu grande l'esfuerciu riquíu pa vivir ende en cuenta de les magras ventayes. Arriendes d'ello, aportó al pidimientu de buscar otra sede, pero ensin que los colonos cruciaren la fuécara escontra'l sur, a efeutu de caltener la so presencia na caxcana. Sicasí, los moradores nun acataron esti requisitu y, cuando Guzmán volvió a mediaos de 1534, atopar instalaos nel valle de Tonalá, más fértil y pobláu que cualquier llugar de tola caxcana; cola ventaya adicional de que yeren una mano d'obra más apta por tratase d'indíxenes sedentarios.