Baxa California ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital ye Mexicali y la so ciudá más poblada, Tijuana.
Ta allugáu nel estremu noroeste de la rexón noroeste del país, llindando al norte con Estaos Xuníos, al este con Sonora y el mar de Cortés o golfu de California, al sur con Baxa California Sur y al oeste col océanu Pacíficu. Foi fundáu'l 16 de xineru de 1952.
Estremar d'otros estaos por un modelu económicu y social que rindió frutos: 3.5% de la so población n'estrema probeza, contra'l 11% a nivel nacional y el 25% en munchos otros estaos. Ye'l númberu 10 en competitividá, que s'estrema pola so apertura al mundu y una sociedá altamente participativa. Pero'l que 110 mil persones inda tean n'estrema probeza sigue siendo un retu.
Estremar en 5 conceyos. La so capital ye Mexicali. Esta ciudá, xunto con Tijuana y Ensenada, son les más poblaes del estáu. Les dos primeres tán allugaes sobre la frontera con Estaos Xuníos. Otres llocalidaes importantes son Tecate, La Rumorosa (conceyu de Tecate), Rosarito (conceyu de Sableres de Rosarito), San Quintín (conceyu d'Ensenada), San Felipe, Ciudá Guadalupe Victoria, Ciudá Morelos, Los Algodones, Tecolotes, Batáquez (estes postreres nel conceyu de Mexicali).
Toponimia
El nome California yá esistía antes del descubrimientu d'América o primer esploración de los europeos en tierres como nome d'un país ficticio y paradisiaco. Ye dudosa la rellación de tal apelación col similar "Califerne", nome d'una reina non cristiana de la Cantar de Roldán, que la so etimoloxía ye distinta (del francés "calife"). Na novela de caballería Les sergas de Esplandián, publicada en 1510 en Sevilla (España), citar por vegada primer el nome tal que lu conocemos anguaño, quiciabes proveniente de "Templada fornax" o ‘fornu caliente' más el sufixu de país -ia.
Sicasí, según Fernando Xordán nel so llibru "L'otru Méxicu" diz:
Xeografía thumb|200px|left|Desiertu de Baxa California. thumb|200px|left|Sierra de San Pedro n'Ensenada. left|thumb|200px|Sierra de Juárez nel conceyu d'Ensenada. left|200px|thumb|Islles Coronado al poniente de Tijuana. thumb|left|200px|La Islla Guadalupe. Ensenada
Baxa California tien dos mariniegos. Al oeste llenda col Océanu Pacíficu y pel este col Golfu de California. La xeografía del estáu ye bien diversa. La Sierra de Baxa California ta asitiada metanes la península y nel so llargu tramu tien distintes denominaciones; les más importantes son la Sierra de Juárez y la Sierra de San Pedro Mártir, na cual atópase'l Picu de la Encantada - el de mayor altor na península. Dende'l Picu de la Encantada puede apreciase gran parte del Altu Golfu de California y el Desiertu de San Felipe.
Ente estes sierres pueden atopase dellos valles fértiles como los de Guadalupe y el Valle de Güeyos Negros. El clima templáu fai qu'esta área seya escelente pal cultivu de la vide y de delles frutes cítrequiers. L'área tamién ye rica en minerales. Al sur del estáu, la Sierra avérase más escontra al Golfu de California y allóñase del Pacíficu, formando una llanura al sur llamada los Llanos del Berrendo.
Los vientos del Pacíficu y la corriente marina de California faen que'l clima nel estremu noroccidental seya benignu cuasi tol añu. Les ciudaes costeres de Sableres de Rosarito y Ensenada tienen unu de los meyores climes de Méxicu. Pero por cuenta de esta mesma corriente marina fría, les agües del norte raramente lleguen a la península y esto fai que'l clima fáigase más secu y grebu conforme avanzar al sur. Al sur del pobláu d'El Rosariu, el paisaxe faise desértico. Esti desiertu, sicasí, ye ricu en plantes endémiques como'l Cardón, el Ciriu y el Ocotillo, ente otres. Estes plantes sobreviven en parte gracies a la borrina costero frecuente nel área. El paisaxe desértico puede reparase en tou la so rellumanza al remanar pela carretera transpeninsular MX-1.
Esisten numberoses islles na mariña del Pacíficu. La remota Islla de Guadalupe ye llar de grandes colonies de llobos marinos. Na Islla de Cedros esiste una pequeña comunidá dedicada sobre manera a la pesca. Les Islles de Toos Santos son visitaes por xente dedicada al surf, yá que les sos foles son dalgunes de les más grandes del mundu.
Al este del territoriu, el Desiertu de Sonora apodera'l panorama. Dalgunes de les temperatures más altes nel país rexistrar nel Valle de Mexicali. Sicasí, colos mecanismos de regación del Ríu Colorado, esti llugar convirtióse nun emporiu agrícola. Cerca de Mexicali atópase l'área xeolóxica de Cerro Prieto, que produz cerca del 80% de la lletricidá que requier Baxa California y entá puede esportar l'escedente a California. La Llaguna Salada, que s'atopa ente les Sierres de Juárez y de los cucapá, tamién s'alcuentra cerca de Mexicali. El puntu más altu na sierra Cucapá álzase 1,087 msnm pero'l so monte más famosu ye'l Cuetu de la Centinela, de 781 msnm, por ser símbolu rexonal y parte del escudu de la ciudá de Mexicali.
Na mariña oriental alcuéntrense munches sableres. Dellos poblaos pesqueros y turísticos, como San Felipe y Badea de Los Angeles, son un gran curiosu ente quien busquen aventura, bones sableres y mariscos frescos. L'área al sur de San Felipe ta cuasi ensin desenvolver. Asina mesmu, pueden atopase munches badees con escelentes sableres. Toles islles del golfu de California pertenecientes al estáu tán allugaes dientro del conceyu de Mexicali.
Les mayores fontes hidrolóxiques del estáu son los ríos Colorado y Tijuana. El Ríu Colorado termina'l so llargu calce nel Delta del Golfu de California y les sos agües son aprovechaes pa la regación del valle de Mexicali y pal suministru d'agua a la capital del estáu. El restu del estáu depende de les agües soterrañes y delles preses.
El clima de Baxa California ye bien diversu; varia de mediterraneu a grebu.
El clima mediterraneu alcontrar na parte noroeste del estáu, colos sos branos secos y los sos iviernos frescu y lluviosu. Esti tipu de clima puede atopase dende Tijuana hasta los valles interiores. La corriente fría de California xeneralmente crea borrina cerca de les costes. Esta borrina puede guardase en cualesquier parte del estáu colindante al Océanu Pacíficu.
El cambéu d'altitú escontra la Sierra de Baxa California provoca un clima alpín nesta rexón. Los branos son frescos y los iviernos pueden ser bien fríos. Les nevaes son comunes na Sierra de Juárez (por casu, en La Rumorosa y na Llaguna de Hanson) y na Sierra de San Pedro Mártir (y nos valles interiores ente estes sierres) dende avientu hasta abril.
Les agües son escases de los montes, provocando climes grebos. El Desiertu de Sonora carauterizar por tener branos bien templaos ya iviernos moderaos. El Valle de Mexicali (el cual ta per debaxo del nivel del mar) esperimenta les temperatures más altes del país.
Más escontra'l sur pola mariña del Océanu Pacíficu, el clima tamién se fai desértico; pero nun ye tan extremoso y templáu como na mariña del Golfu de California. Los climes de transición (del mediterraneu al desértico) pueden atopase dende San Quintín hasta El Rosariu. Escontra l'este y cerca del Golfu, la vexetación ye bien escasa y les temperatures son bien altes nel branu. El clima desértico tamién s'atopa en toles islles del Golfu de California. Dellos oasis alcontrar en poblaos como Cataviña, San Borja y Santa Gertrudis.
Flora y fauna Munches de les especies terrestres o marines qu'habiten na península de Baxa California son orixinaries d'ende. Apocayá, Guadalupe asitióse como unu de los meyores llugares nel mundu pal avistamiento del gran tiburón blancu. La islla ye un santuariu pa la vida selvaxe dende 1975.
La fauna de Baxa California ye rica y variada, pudiéndose cuntar como animales principales los siguientes, arrexuntaos por especies: Mamíferos: ballena gris, osu marín de Guadalupe, llobu marín, esguil, borregu selvaxe, berrendo, cabra montés, llondra marina, cacomixtle, coneyu, coyote, que'l so, gatu montés, xabalín, llebre, toma, puma, rata canguro, melandru, tigrillo, venada, xoloitzcuintle, foina y zorrillo. Aves: agachona, aguilucho, calandria, alcatraz, uxu, correcaminos, huitlacoche, chachalaca, gallardeto, pita d'agua, garzo, gavilán, gavilueta, ganga, huilota, ferre, páxaru mosca, saltapared, tórtolo, falpayar, cóndor de California. Peces: atún, totoaba, carpa, cabrilla, doráu, mojarra, tiburón blancu. De acuacultura: tilapia, trucha arco-iris
Tocantes a la flora, destaca la planta llamada árbol ciriu (Fouquieria columnaris), endémicu de la península.
El saguaro ye de carauterísticu tarmu columnar, que puede algamar un altor de 15 m y un diámetru de 65 cm. Presenta ramificaciones que pueden atopase nun númberu cimeru a 7; y pueden de la mesma presentar nueves ramificaciones. La cantidá de les facetes del tarmu (les costielles), son ente 12 y 24 y son obtuses. Les areolas son de color pardu, y tán dixebraes ente sí unos 2 cm. Na zona apical la distancia ye menor y apaecen recubiertes por un fieltru color pardu. Los escayos radiales pueden ser 12 o más, y les centrales ente 3 y 6 d'hasta 7 cm. de llargor. Son de color pardu y vanse volviendo grises a midida que la planta avieya. Les flores, de pétalos curtios, apaecen na parte cimera de los tarmos. Son d'un destacáu color blancu y tienen 12 cm. de diámetru. El frutu ye coloráu y amás comestible; maurez pel branu. La floriamientu ye en primavera; les flores abrir mientres la nueche y permanecen abiertes parte del día siguiente.
De crecedera bien lenta, calcúlase que 1 metru de saguaro precisa d'unos 30 años nes meyores condiciones de secañu y lluz. La velocidá máxima que puede algamar en dalguna ramificación brengosa ye d'unos 10 cm per añu. Los exemplares más grandes qu'esisten na parte del desiertu que correspuende a Arizona pueden tener 200 o 300 años. Tamién esiste la cachanilla, puede reparase en munchos llugares del valle de Mexicali, anque anguaño llógrase ver en menor cantidá a diferencia de lo que foi nel sieglu XX.
Flora y fauna de Baxa California 125px125px125px125pxEnhydra lutrisFelis concolorCarcharodon carchariasGymnogyps californianusXoloitzcuintle120px120px120px120px120pxCallipepla californicaCrotalus durissusAntilocapra americanaArctocephalus townsendiOvis canadensis120px120px120px120px120pxFouquieria columnarisEschscholzia californicaCoreopsis giganteaCarnegiea giganteaPinus ponderosa
Historia Nuna remota antigüedá calculada en catorce mil años llegaron a la península pela ruta de les costes del Océanu Pacíficu los primeros grupos humanos nómades, d'economía de subsistencia.
Esistíen tres grupos tribales perfectamente definíos na dómina prehispánica; los pericúes, guaycuras y cochimíes. Los pericúes habitaben la parte sur de la península y estendíense escontra'l norte, dende Cabo San Lucas hasta la parte media de la península. Los guaycuras habitaben la parte media y los cochimíes nel estremu norte.
Paralelamente a los cochimíes anótase la esistencia d'otros grupos nómades tales como; los kumiai (k'miai), una de les families indíxenes que xunto colos cucapá, paipai, kiliwa, cahilla y akula poblaron el norte de la península de Baxa California, toos pertenecientes al tueru yumano.
Baxa California foi poblada orixinalmente polos kumiai (k'miai), una de les families indíxenes que xunto colos cucapá, pai pai, kiliwa, cahilla y akula poblaron el norte de la península de Baxa California.
Les primeres esploraciones españoles La primer espedición en tierres del estáu de Baxa California thumb|left
Considérase anguaño a Hernán Cortés como'l conquistador de la península, anque'l primer européu que desembarcó no que güei ye la península de Baxa California foi'l pilotu y navegante español Fortún Jiménez quien al mandu del navío Concepción, que'l so patrón yera Hernán Cortés, columbró y visitó nel añu 1534 la península, de la cual pensó yera una islla.