Durango () ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Victoria de Durango.
Ta allugáu na rexón noroeste del país, llindando al norte con Chihuahua, al nordeste con Coahuila, al sureste con Zacatecas, al sur con Nayarit y al oeste con Sinaloa. Con 123 451 km² ye'l cuartu estáu más estensu —por detrás de Chihuahua, Sonora y Coahuila—, con 1 754 754 habitantes en 2015, el novenu menos pobláu —per delantre de Zacatecas, Quintana Roo, Aguascalientes, Tlaxcala, Nayarit, Campeche, Baxa California Sur y Colima, el menos pobláu— y con 13,23 hab/km², el segundu menos densamente pobláu, per delantre de Baxa California Sur. Foi fundáu'l 8 de xunetu de 1563.
Estremar en 39 conceyos. La so capital ye la ciudá homónima: Durango, anque'l so nome oficial ye Victoria de Durango n'honor al primer presidente de Méxicu, Guadalupe Victoria, quien foi orixinariu d'esti estáu. La capital recibió'l so nome de Francisco de Ibarra, conquistador español procedente de la población d'Eibar, cercana a la villa de Durango, na provincia vasca de Vizcaya, n'España.
Toponimia de Durango L'Escudu d'armes tien unu de los siguientes elementos: un árbol de carbayu de color café,y con una xamasca abondosa nun vivu color verde; dos llobos, en fondu azul; dos rames de palma color verde a manera de guirlanda en dambos llaos del escudu, les que van enllazaes polos sos tarmu con un moñu de color coloráu na parte inferior. Tou esto enmarcáu nun armazón color café bronce; na parte cimera del escudu apaez la corona real de color mariellu oru con piedres azules nos sos arcos verticales y piedres en formes de rombu na so base, estes atópense enllastraes y alternen en colloráu y azul, al interior de la corona atopa un forru coloráu vivu; finalmente na parte alta de la corona rematar con una esfera que representa'l globu terráqueo rematáu por una cruz llatina.
L'estáu y la so capital tomaron el nome de la ciudá homónima que s'atopa na provincia española de Vizcaya. Gutierrez Tibón, estudiosu d'este y otres temes, considera la posibilidá de que'l significáu seya “vega ente altores” o “vega estensa”; esto ye, tierra plana y fértil llindada por elevaciones, o bien grande. Durango puede traducise tamién como “felechal”, “llugar de felechos”, según apaez nel llibru Etimoloxía d'Apellíos Vascos, de Isaac López Mendizábal. Finalmente, otra versión qu'apaez na Enciclopedia de Méxicu diz que Durango quier dicir “más allá de l'agua”.
Historia La esploración española empezó en 1531 cola espedición de Nuño Beltrán de Guzmán. Nes siguientes décades, especialmente sol mandu de Francisco de Ibarra, fundáronse asentamientos más adientro del territoriu y entá más al norte de la ciudá de Zacatecas, cuando fueron descubiertos xacimientos de plata. Ibarra nomó esa nueva área como Nueva Vizcaya n'alcordanza de la Provincia de Vizcaya que s'alluga al nordeste d'España. La Nueva Vizcaya incluyó a los actuales estaos mexicanos de Chihuahua y Durango, según ciertes árees del oriente de Sonora y Sinaloa, y los actuales conceyos actuales de Coahuila: Torrexón, Viesca, San Pedro, Francisco Maderu, Matamoros, Parres, Xeneral Cepeda, Arteaga, Ramos Arizpe y Saltillo, nuna franxa d'unos 200 km. d'Oeste a Este, partiendo de l'actual llende estatal ente Coahuila con Zacatecas y Durango, y escontra el Norte de dichos conceyos.Handbook of Texas Online. Sociedá Histórica de Texas(n'inglés). La rexón cayó so la xurisdicción xudicial de la Real Audiencia de Guadalaxara, según la so alministración. En 1552 el capitán Ginés Vázquez de Mercado afayó unu de los xacimientos de fierro más ricos del mundu. Amás d'esti descubrimientu, la rexón tamién yera famosa poles riqueza de les sos mines. Muestra d'esto, son les mines que-y pertenecíen al Conde del Valle de Súchil. Nes siguientes décades los franciscanos, siguíos de los xesuites, empezaron la evanxelización de Nueva Vizcaya, asitiando los cimientos d'una gran diócesis. Les poblaciones Nombre de Dios, Peñol (Peñón Blanco), San Juan Bautista del Río, Analco, Indé, Topia, La Sauceda, Cuencamé y Mezquital surdieron del trabayu evanxelizador de la orde franciscana. Mapimi, Santiago Papasquiaro, Tepehuanes, Guanacevi, Santa María del Oro, Tamazula, Cerro Gordo (Villa Ocampo), San Juan de Boques (Villa Hidalgo) y otros dos nucleos que yeren orixinalmente franciscanos, La Sauceda y Cuencame, fueron fundaos por relixosos de la Sociedá de Xesús tres invitación del gobernador Rodrigo del Río de Lossa.
Como parte de les Reformes borbóniques, en 1777 les provincia del norte del Virreinatu fueron entamaes na Comandancia Xeneral de les Provincies Internes, que foi una entidá autónoma del Virreinatu en cuestiones militares y alministratives, pero sofitada financieramente pol mesmu. miniatura|200px|left|Pancho Villa mientres la Revolución Mexicana.
Clima Na mayor parte del estáu'l clima ye fríu y bien secu (con agües fuertes mientres tol añu: de 200 a de los valles al Bolsón). A lo cimero de la sierra'l clima ye muncho más xeláu con agües en tol añu, ya iviernu con xelaes y nevaes (por cuenta de les baxes temperatures y los vientos húmedos procedentes del Pacíficu). Precipitación media y una temperatura permediu de 16 °C.
La zona central y sierra del estáu incluyendo la capital cunten con un clima fríu la mayor parte del añu, anque nel soníu popular méntase qu'esta zona cunta col clima correutu na estación correuta, esto ye, en primavera rexístrense temperatures d'hasta 35º, pel branu agües intenses y pel hibiernu esta zona ye una de les más fríes del país. Vale la pena mentar que nel estáu atopa la zona más fría de Méxicu; que ye una zona del conceyu de Guanaceví enclavada na sierra Madre Occidental que rexistra les temperatures más baxes del país al igual que la comunidá de Santa Bárbara, esta postrera nel conceyu de Durango; con temperatures mínimes que bazcuyen nos -20°C y la comunidá La Rosilla con temperatures mínimes récor que bazcuyen nos -26°C. miniatura|231x231px|Durango ye tierra de ribayos
Flora y fauna miniaturadeimagen|Riegos nes contornes de Gómez Palacio Durango estremóse pola so fauna nos últimos años yá que se realcontraron animales declaraos estinguíos como l'osu negru mexicanu y hanse documentáu alredor de 30 individuos d'osu gris (grizzly). El llobu mexicanu cuasi sumió nel estáu de Durango mientres el sieglu XX, grupos de proteición a la fauna llocal llograron reproducir y reintroducir a llobu mexicanu al so hábitat natural n'alcuerdos colos rancheros y autoridaes del estáu. El puma, o lleón de monte paez frecuentar les sierres de pinu-encino Duranguenses. N'altos montes de la Sierra Madre Occidental atópase una especie rara de ábeto, llamáu abies durangenses, crez nos conceyos colindantes con Sinaloa y Chihuahua.
Política
Conceyos del estáu y cabeceres municipales
Economía miniatura|200px|left|Turismu nocherniegu na Ciudá de Durango.
La minería constitúi quiciabes la caña económica que mayor riqueza xenera nel estáu. Durango ye la segunda entidá productora d'oru y de plata nel país, dempués de Sonora, terceru en plomu, quintu en cobre y sestu en cinc. Sicasí, los beneficios económicos de la producción de metales preciosos nun s'aprecien nos centros mineros que se convirtieron en simples unidaes d'estracción de riqueza. Nellos solamente habiten los trabayadores absolutamente indispensables pa operar: téunicos y obreros, amenorgaos en númberu pola alta tecnificación que caracteriza a los procesos d'estracción y beneficiu.
Turismu Durango convirtióse nún de los estaos turísticos más importantes polos sos paisaxes y llugares turísticos pa visitar ye un llugar perfectu pa esfrutar de dalguna aventura, pa persones que gusten d'emociones fuertes, cuenta con cañones quebraes ríos y preses, cuenta con una gran diversidá xeográfica pa prauticar dellos deportes estremos como kayak, bicicleta de monte, rapel, esguilada llibre y más, yá que Durango cuenta con pimpanes quebraes, regueros secos como la Ponte de Hojuela allugáu en Mapimi, cascaes d'hasta 80 metros d'altor como lu ye'l Saltu de l'Agua Llovida, llagos de más de 800 metros de diámetru como'l de Puentecillas, paisaxes como Mexiquillo y el so gran desiertu onde s'atopa la famosa zona del Silenciu, conocida poles sos propiedaes magnétiques similares al Triángulu de les Bermudes, según la fauna y flora úniques d'esa rexón. miniatura|200x200px|Ponte de Ojuela en Mapimí
Demografía L'estáu de Durango con tan solo un millón setecientos cincuenta y cuatro mil setecientos cincuenta y cuatro habitantes (1,754,754 según el Censu de Población y Vivienda 2015, INEGI), ocupa la posición nº24 d'ente les 32 entidaes federales. Con una tasa media de crecedera añal tan pequeña que lu va tomar 250 años doblar la so población. A pesar de la baxa densidá demográfica que presenta, 14 habitantes/km², el 60% de la población concentrar en solu 3 de los 39 conceyos duranguenses, Durango, Gómez Palacio y Lerdo. El restu, vive en llocalidaes esperdigaes y pequeñes, yá que esisten 6 258 comunidaes en total nel estáu y el 82%, dicise 5 152, tienen menos de 100 habitantes. El 2% de la población mayor de 5 años fala dalguna llingua indíxena. D'estos, el 80% pertenez a la etnía tepehuana, cultura natural del territoriu durangueño. Otros grupos indíxenes más pequeños son los huicholes y los mexicaneros (que'l so orixe desconocer y el so llinguaxe ye'l náhuatl).El 67% de la población vive en zones urbanes, per debaxo del 76% de la media nacional. Los problemes que la migración rural a zones urbanes causa ye una de les temes más importantes pal gobiernu de Durango, debíu a la crecedera de la demanda de servicios públicos, ente otros
Población Según los datos que refundió la encuesta realizada pol Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI) con fecha censal del 15 de marzu de 2015, l'estáu de Durango cuntaba hasta esi añu con un total de 1 754 754 habitantes, de dicha cantidá, 860 382 yeren homes y 894 372 yeren muyeres. La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2010-2015 foi del 1,6% la so población absoluta ye de 1,754,754 y la so población relativa ye de 14 persones cada km.
Ciudaes más poblaes Ciudaes y llocalidaes más poblaes (2010)Ciudá / LlocalidáConceyuPoblaciónCiudá / LlocalidáConceyuPoblación 1 Durango Durango 518,709 8 Canatlán Canatlán 11,495 2 Gómez Palacio Gómez Palacio 257,352 9 Nuevu Ideal Nuevu Ideal 10,876 3 Ciudá Lerdo Lerdo 79,669 10 Villa Unión Poanas 10,753 4 Santiago Papasquiaro Santiago Papasquiaro 26,121 11 Cuencamé Cuencamé 9,848 5 El Saltu Pueblu Nuevu 24,241 12 Tlahualilo Tlahualilo 9,517 6 Guadalupe Victoria Guadalupe Victoria 16,506 13 Bermejillo Mapimí 9,149 7 Vicente Guerrero Vicente Guerrero 15,982 14 Nazarenu Lerdo 7,515
Conceyos más poblaos Los 10 conceyos más poblaos (2010)PosiciónConceyu Cabecera Municipal Población 1 Durango Durango 582,267 2 Gómez Palacio Gómez Palacio 327,985 3 Lerdo Ciudá Lerdo 141,043 4 Pueblu Nuevu El Saltu 49,162 5 Santiago Papasquiaro Santiago Papasquiaro 44,966 6 Guadalupe Victoria Guadalupe Victoria 34,052 7 Cuencamé Cuencamé 33,664 8 Mezquital Mezquital 33,396 9 Canatlán Canatlán 31,401 10 Tamazula Tamazula 26,368
Grupos étnicos De los 65 grupos étnicos qu'hai en Méxicu, nel actual territoriu duranguense conviven 5 etnies: Tepehuanes, Mexicaneros o Náhuatl, Huicholes, Coras y Tarahumaras o Rarámuris. Los menonites son otru importante grupu étnicu alóctono que mora nel estáu dende cuasi un sieglu d'aportar a Méxicu.