Hipólito Yrigoyen , que'l so nome completu yera Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Yrigoyen, foi un políticu arxentín, figura relevante de la Unión Cívica Radical, dos veces escoyíu como presidente de la Nación Arxentina. Foi'l primer presidente arxentín en ser escoyíu democráticamente, per mediu del sufraxu secretu y obligatoriu masculín establecíu pola Llei Sáenz Peña de 1912. El so primer mandatu empecipiar en 1916, abriendo asina'l periodu históricu conocíu como primeres presidencies radicales, hasta la so derrocamientu en 1930, el primeru productu d'una serie de golpes d'Estáu que s'asocedieron hasta 1983, pa torgar l'afitamientu de la democracia n'Arxentina.
Yera sobrín de Leandro N. Alem, líder fundador de la Unión Cívica Radical, a quien almiró, pero tamién criticó fuertemente. Foi comisariu de policía del barriu de Balvanera y participó na Revolución de 1874 encabezada por Bartolomé Mitre. Exerció como docente y Domingo Sarmiento nomar presidente del Conseyu Escolar de Balvanera. Foi escoyíu diputáu provincial en dos causes, pal periodu 1878 a 1880 y pal periodu de 1880 a 1882, esta postrera atayada pola federalización de Buenos Aires. Participó nes fallíes revoluciones de 1890 y 1893, contra'l réxime roquista. Foi unu de los fundadores de la Unión Cívica en 1890 y la Unión Cívica Radical en 1893, so la conducción de Alem. Frente al fraude eleutoral sostuvo una política d'astención eleutoral y en 1905 lideró un tercer alzamientu armáu que volvió ser derrotáu. En 1910 axustó col presidente Roque Sáenz Peña la llei de sufraxu secretu y obligatoriu masculín, so que les sos regles foi escoyíu presidente de la Nación en 1916.
Yrigoyen con Domingo Faustino Sarmiento y Victorino de la Plaza fueron los únicos presidentes qu'hasta esi momentu surdieren de les clases populares. La so presidencia punxo fin a una hexemonía conservadora de más de 40 años y significó l'accesu de la clase media al poder políticu. Foi tamién el primeru n'adoptar una llinia nacionalista. Sancionó reglamentaciones pa protexer a los llabradores y creó caxes jubilatorias pa emplegaos públicos. Dictó midíes por que la Arxentina controlara los sos tresportes, xacimientos enerxéticos y la so propia moneda. Reguló les tarifes de los ferrocarriles operaos por capitales británicu, al empar que se creaben llinies ferriales estatales. En 1922 fundó Xacimientos Petrolíferos Fiscales (YPF), una empresa estatal destinada a esplotar les riqueces petroleres del país. L'españíu en 1918 del movimientu estudiantil de Reforma Universitaria foi sofitáu pol so gobiernu, tomando una serie de midíes a favor de los reformistes. Magar les iniciatives que favorecieron a sectores obreros y medios, el so mandatu viose enllordiáu poles mayores masacres obreres na hestoria arxentina: la Selmana Tráxica, la Masacre de La Forestal y la Patagonia rebalba, con miles d'obreros asesinaos poles fuercies de seguridá a les cualos impartió-yos la orde de reprimir y grupos parapoliciales d'estrema derecha ente que los sos dirixentes había miembros del partíu gobernante, contra los cualos el gobiernu nun tomó midíes pa detenelos. En materia de política internacional, Yrigoyen caltuvo una posición neutral ante la Primer Guerra Mundial y, rematada ésta, abogó pola igualdá ente naciones vencedores y vencíes, al empar que defendía'l principiu de non intervención.
Yrigoyen foi cuestionáu por integrantes del so propiu partíu por exercer un lideralgu "personalista". Foi asocedíu na presidencia pol tamién radical Marcelo T. de Alvear, mientres que'l so mandatu producir el quebre de la UCR en dos partíos, arrexuntando unu a los yrigoyenistas y l'otru a los antipersonalistas. La eleición presidencial de 1928 se polarizó ente dos partíos radicales: per un sitiu la Unión Cívica Radical con Yrigoyen a la cabeza y pol otru la Unión Cívica Radical Antipersonalista cola candidatura de Leopoldo Melo. Yrigoyen ganó per segunda vegada con amplia mayoría nunes eleiciones que fueron conocíes como «el plebiscitu». Mientres el so segundu mandáu asocedió'l Crac del 29, la mayor crisis financiera mundial hasta esi momentu. El gobiernu nun pudo reaccionar ante la crisis y foi perdiendo sofitu. Poco primero del so derrocamientu, el so gobiernu tuvo cerca de llograr la nacionalización del petroleu, un fechu que se considera una de les causes del golpe d'Estáu. El 6 de setiembre de 1930 foi derrocáu pol golpe lideráu pol xeneral José Félix Uriburu. Desaposiáu de les sos riqueces como estanciero, foi confináu a la isla Martín García, onde compartió presidiu con dellos presos políticos. Finó'l 3 de xunetu de 1933. El so entierru foi una de les manifestaciones bonales más masives y sorpresives de la hestoria arxentina, dirixíu hasta'l panteón de los cayíos na Revolución del Parque, que ye onde permanez. La orientación política del gobiernu de Hipólito Yrigoyen dio llugar a l'apaición del yrigoyenismo como corriente ideolóxica dientro del radicalismu arxentín.
Biografía
Infancia y mocedá thumb|200px|La estación Plaza Constitución en 1920. Na avenida Brasil, mui cerca de la estación, vivió Yrigoyen hasta la so muerte en 1933. Años dempués la so casa foi baltada pa construyir una autopista ellí. Juan Hipólito del. Sagráu Corazón de Xesús Yrigoyen nació, según la so fe de bautismu, el 12 de xunetu de 1852,Yrigoyen, en defensa del petroleu nacional L'Historiador.Primer presidencia de Yrigoyen País Global. pocos meses dempués de la batalla de Caseros, anque Félix Luna sostién qu'esta fecha puede ser errónea y el día de la nacencia sería'l 13 de xunetu. Foi bautizáu cuatro años dempués, el 19 d'ochobre de 1856 na ilesia de La nuesa Señora de la Piedá. El so padre, Martín Yrigoyen Dodagaray, yera un inmigrante vascu-francés que se casó en 1847 con Marcelina Alen Ponce, la fía del so patrón Leandro Antonio Alen (padre tamién de Leandro N. Alem), un mazorquero rosista que sería fusiláu y colgáu na Plaza de Mayu.
Mientres la so infancia Yrigoyen vivió nuna casa del barriu de Balvanera y tuvo cuatro hermanos: Roque, Martín, Amalia y Marcelina. En 1861, a los nueve años, ingresó nel Colexu San José de Buenos Aires remanáu polos padres bayoneses, pero siguió los sos estudios nel Colexu de l'América del Sud, onde'l so tíu Leandro N. Alem yera profesor de filosofía. Yrigoyen nun foi un alumnu destacáu ente los demás, anque demostraba tener una personalidá introspectiva. Nun principiu tuvo un enclín polos estudios sacerdotales, pero dexar al poco tiempu pa siguir abogacía. Por dalgún tiempu Yrigoyen y Alem compartieron el mesmu llar, y esti postreru intentó introducir al so sobrín na francmasonería. A los quince años, Yrigoyen atayó los sos estudios p'ayudar al so padre, quien adquiriera una flota de carros pa trabayar nel puertu. Trabayó por un curtiu tiempu nuna tienda y tamién tuvo un emplegu nel tranvía. A la so curtia edá yá tuviera una estensa esperiencia llaboral, anque siempres marcada pola dispersión. En 1867 empezó a trabayar nel estudiu xurídicu que compartíen Leandro Alem y Aristóbulo del Valle.Yrigoyen un home de pueblu Diariu Clarín.
Según les investigaciones de Roberto Etchepareborda, el so apellíu orixinal —a diferencia del de Bernardo de Irigoyen— yera Hirigoyen, que significa «ciudá de lo alto». Nel país vascu-francés la «h» aspírase como n'inglés, ente que nel país vascu-español nun se pronuncia, polo tanto l'apellíu Hirigoyen probablemente tien el so orixe en Francia, ente que les sos variantes Yrigoyen y Irigoyen tener n'España. En 1965, tres la investigación de Etchepareborda, l'Academia Nacional de la Hestoria, pronunciar por nomar a Yrigoyen, cola «y» inicial.
El dirixente radical utilizaba «Yrigoyen» y «Irigoyen» indistintamente. L'usu de «Yrigoyen» foi un usu políticu de la cuarta década del sieglu XX: Gabriel del Mazo, dirixente de FORXA, encamentaba usar el «Yrigoyen» en contraposición del «Irigoyen» qu'utilizaben los sectores que respondíen a Marcelo T. de Alvear.
Carrera política thumb|200px|Hipólito Yrigoyen en 1893, unu de les poques semeyes qu'esisten de la so mocedá. Cuando terminó'l bachilleratu en 1869, xunto al so tíu, Leandro N. Alem empezaron la so vida política como miembros del Partíu Autonomista, conducíu por Adolfo Alsina, un partíu de base popular engarráu al Partíu Nacional de Bartolomé Mitre. Na so participación nel Club Eleutoral reclamó un sufraxu llibre, división de la propiedá rural y reforma del poder xudicial, ente otres midíes.
En 1870 ingresó na alministración pública como escribiente de la Contadoría Xeneral na Oficina de Balances ya Información, pero nun permaneció por enforma tiempu nesi llabor. Dos años dempués, cuando Alem foi escoyíu diputáu provincial, Yrigoyen, con venti años, foi nomáu comisariu de Balvanera gracies a la influencia del so tíu Leandro N. Alem, y fíxose cargu de la seccional 14. Paralelamente siguió colos sos estudios d'abogacía y en marzu de 1874 terminó'l cuartu añu,Comisariu y abogáu Clarín. paralelamente, participó na revolución que se produció esi mesmu añu, encabezada por Bartolomé Mitre. En 1877 Alem, Aristóbulo del Valle y Yrigoyen, en disidencia col acercamientu d'Adolfo Alsina al mitrismo, formaron el Partíu Republicanu, que propunxo como candidatu al propiu Aristóbulo del Valle y sostuvo una actitú d'intransixente oposición a los alcuerdos ente dirixentes alsinistas y mitristas. L'enfrentamientu internu terminó cola espulsión de Yrigoyen de les sos funciones policiales en 1877. En 1878, a los 25 años, foi escoyíu diputáu provincial pol Partíu Republicanu ya integró la Comisión de Presupuestu, pero'l so mandatu terminó en 1880 como resultáu de la federalización de Buenos Aires.Biografía de Yrigoyen Portal Planeta Sedna. Nesi añu foi nomáu alministrador xeneral de Sellos y Patentes, pero tampoco permaneció enforma tiempu nesti emplegu. Al federalizase Buenos Aires y frente a la llegada de Julio A. Roca a la presidencia, Alem arrenunció a la so banca de diputáu en protesta pola federalización y abandonó la política, en cuantes que Yrigoyen, quien nun s'opunxo a la nueva llei, resultó escoyíu diputáu nacional. Yera la primer discrepancia que surdía ente dambos. En 1878 terminó de rindir les materies, pero nunca fixo la so tesis. Tres años dempués sancionóse una llei que dexaba llograr el títulu d'abogáu ensin realizar la tesis, de cuenta que Yrigoyen tramitó y llogró la so graduación.
thumb|200px|left|Escritures del campu Los Médanos perteneciente a Hipólito Yrigoyen. Empezó a trabayar como profesor de historia arxentina, instrucción cívica y filosofía en 1880, na Escuela Normal de Maestros, non si antes ser designáu presidente del Conseyu Escolar de Balvanera por Domingo Faustino Sarmiento, entós presidente del Conseyu Nacional d'Educación. Dictó eses materies mientres cerca de venticuatro años, hasta que foi espulsáu por orde del presidente Manuel Quintana, productu de la revolución de 1905, dirixida por Yrigoyen. Donó'l so sueldu de 150 pesos pal Hospital de Neños y l'Asilu de Neños Desvalíos, magar que la so situación económica nun yera favorable. Los testimonios de la dómina señalen que nun yeren un bon profesor, pero ye de particular interés los sos métodos, escontra recayer nos sos propios alumnos la responsabilidá de les clases mientres él faía de moderador y observador. Para 1882 Yrigoyen rematara les materies teóriques de la carrera d'Abogacía na Universidá de Buenos Aires restándo-y namái rindir los práuticos. Nesa dómina, y al traviés de los krausistes españoles Julián Sanz del Río y Francisco Giner de los Ríos, afayó'l pensamientu filosóficu de Karl Krause, qu'influyó considerablemente nel so pensamientu.
thumb|200px|Placa na cortil nel barriu de Constitución, onde tuvo la casa de Yrigoyen.