Les llingües norcaucásicas orientales, tamién llamaes caspianas o naj-daguestaníes, son una familia d'idiomes falaos na rexón del Caucaso, principalmente en Rusia (Daguestán, Chechenia, Ingusetia), el norte d'Azerbaixán y Xeorxa, y en delles comunidaes de la diáspora.
Dellos llingüistes les emparentan coles llingües caucásiques noroccidentales.
Clasificación L'estudiu filolóxicu de les llingües caucásiques orientales empezó en fondura a partir d'una serie de gramátiques compiladas por P. K. Uslar: checheno (1888), avar (1889), lak (1890), dargine (1992), lezgui (1896) y tabasaran (non publicar hasta 1979). Estos estudios siguen siendo pervalibles anguaño y son usaos polos especialistes nestes llingües. Hasta 1990, l'estudiu d'esta familia linguística realizar casi puramente llingüistes soviéticos de les universidaes de Moscú y de Tblisi, principalmente. Ente 1920 y 1930, los estudios tuvieron una orientación práctica, coles mires de desenvolver estándares escritos pa delles d'estes llingües.
Llingües de la familia A partir de 1960, un númberu creciente de publicaciones consideró'l trabayu comparativu sobre esta familia. La primer clasificación clásica basada nestos trabayu estremaba la familia en dos grupos, la caña naj y la caña daguestaní. La siguiente ye una llista de les llingües de la familia: Llingües naj (nakh): batsi, checheno y ingusetio. Llingües daguestaníes: Llingües andi-avar o daguestaníes noroccidentales: ajvaj, andi, bagvalal, botlij, chamalal, godoberi, karata y tindi. Llingües tsez o daguestaníes suroccidentales: tsez (o dido), hunzib, javarxi, hinuj y kapucha. Llingua lak Llingua dargine Llingua khinalug Llingües lezgui o daguestaníes surorientales: aghul, archi, buduji, krytsi, lezguio, rutul, tabasaran, tsajur y udi.
Un trabayu más ambiciosu apaecíu en 1994 redefine la clasificación interna, abandonando la posibilidá del daguestaní como unidá filoxenética y proponiendo que les cañes usualmente incluyíes dientro del daguestaní son cañes coordinaes derivaes direutamente del proto-caucásicu nororiental.
Rellación con otres llingües Apocayá apurriéronse pruebes de que'l caucásicu nororiental y el caucásicu noroccidental podríen tar xenéticamente rellacionaos, ya inclusive se propunxo una reconstrucción del proto-norcaucásico sobre la base d'unos 2000 cognaos.Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev, 1994
Descripción llingüística Les llingües caucásiques nororientales fueron más estudiaes dende'l puntu de vista morfosintácticu que dende'l puntu de vista fonolóxicu, anque esiste una idea xeneral bastante bona de dambos aspeutos pa tola familia polo xeneral.Helma van del Berg, 2000, p. 151
Fonoloxía Inda falten bones descripciones fonétiques y fonolóxiques, basaes n'estudios acústicos y articulatorios, de delles llingües caucásiques nororientales, tando'l checheno, el avar y el lak ente les meyor descrites. El númberu de fonemes d'estes llingües suel ser grande, anque polo xeneral ensin llegar a la esuberancia de les llingües caucásiques noroccidentales. Frecuentemente los inventarios fonolóxicos resulten bien grandes si cúntense como fonemes independientes les versiones labializadas y faringealizadas de dellos fonemes y dalgunes otres formes d'articulación secundaria.TITUS DIDACTICA
En casi toles llingües de la familia, sacante'l grupu tsezio, delles llingües del grupu lezguio y dellos dialeutos del avar y el dargine, amuesen una oposición ente consonantes "intensives" y "non intensives" (siendo les "intensives" fonéticamente geminadas o tirantes). Nel inventariu consonánticu del avar, amosáu de siguío, dicha oposición nun esiste en nengún puntu d'articulación. El miembru intensivu ye'l marcáu por un macrón:Helma van den Berg, 2005, p. 152Charachidzé, 1981 Oclusivasimple Oclusivaeyectiva Africadasimple Africadaeyectiva FricativaNasalAproxi-mante Llabial Alveolar Alveo-Palatal Llateral Velar Uvular Faringal Glotal
Comparanza léxica Los numberales reconstruyíos pa diversos subgrupos de llingües caucásiques nororientales son:Caucasian Numerals (E. Chan)
{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! GLOSA ! PROTO-NAKH ! PROTO-ANDI ! PROTO-TSEZ ! PROTO-LEZGUI ! Lak ! Dargine ! Khinalug ! PROTO-CAU. NOR. |- | '1' || *ʦħɑ- || *ʦe- || *se- || *sɑ- || ʦɑ- || sɑ || sɑ || *ʦ(ħ)ɑ |- | '2' || *ʃi- || *kʼe- || *qʼˤɑ- ||*qˤʷʼɑ~*qˤʷʼe|| kʼi- || kʼwɛ || kʼu || *qʷ’ə |- | '3' || *qo- || *ɬɑb(u)- || *ɬɑ-nɑ || *Łebu- || ʃɑn- || ʕɑʕb || pʃʷɑ || *Łeb(u) |- | '4' || *di- || *boqʼu- || *ũqʼi || *jɑ-qʼu || muqʼ- || ɑʁw || unʀ || *umqʼi~*moqʼu |- | '5' || *pχi- || *inʃːdu- || *ɬi- || *(ji-)Łʷu- || χχˤu- || çu || pxu || *p-Łu |- | '6' || *jalχ || *intɬi- || *ĩɬ- || *jirxɨ- || rɑχˤ- || eːk || zæk || *ji-rẽŁə- |- | '7' || *vorɬ || *hɑtɬʼu- || *(ʕ)ɑtɬ- || *wirɣu- || ɑrul- || weː || jikʼ || *wərɬ- |- | '8' || *bɑrɬ || *bitɬʼ- || *betɬ- || *muɣi- || mɑˤj- || kːɑː || inkʼ || *mbərɬ- |- | '9' || *isː || *hɑʧʷʼɑ- || *ɑʧʼe- || *wirkʼy- || urʧʼ- || ʕuːʧʼum || joz || *wərkʼʷi- |- | '10' || *itː || *hɑʦʼɑ- || *oʦʼe- || *wiʦʼɨ- || ɑʦʼ- || wiʦʼ || jæʕiz || *wəʦʼ-
Referencies
Bibliografía Helma van den Berg (2005): "The East Caucasian language family", Lingua 115 páxs. 147-190. Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev. 1994. Diccionariu etimolóxicu del caucásicu septentrional (n'inglés)
Enllaces esternos TITUS DIDACTICA: Sistemes fonolóxicos del Caucásicu nororiental (inglés)
Ver tamién Llingües caucásiques