Франсіска Хасэ дэ Гоя-і-Лусьентэс (; , Фуэндэтодас паблізу Сарагосы — , Бардо) — іспанскі мастак і гравёр, адзін з першых і найбольш яркіх майстроў выяўленчага мастацтва эпохі рамантызму. Прыдворны мастак іспанскіх каралёў Карла III Бурбона, Карла IV Бурбона і Фердынанда VII Бурбона.

Біяграфія

Нараджэнне і маладосць у Іспаніі

Франсіска Гойя Лусьентес нарадзіўся ў 1746 годзе ў Сарагосе, сталіцы Арагона, у сям’і сярэдняга дастатку. Яго бацька — Хасэ Гоя — быў баск. Маці — Грас Лусьентэс — дачка беднага арагонскага ідальга. Праз некалькі месяцаў пасля нараджэння Франсіска, сям’я пераехала ў вёсачку Фуендэтодас, якая знаходзілася ў 40 км на поўдзень ад Сарагосы, дзе яны і пражылі да 1749 года (паводле іншых звестак — да 1760 года), пакуль рамантаваўся іх гарадскі дом. Франсіска быў малодшым з трох братоў: Каміла, старэйшы, стаў пасля святаром, сярэдні, Томас пайшоў па слядах бацькі. Хасэ Гоя быў вядомым майстрам па залачэнні, якому нават канонікі сабора Базыліка-дэ-Нуэстра-Сеньёра-дэль-Пілар даручаюць праверку якасці пазалоты усіх выяў, над якімі тады працавалі арагонскія майстры, якія рэканструявалі сабор. Адукацыю ўсе браты атрымалі даволі павярхоўную, Франсіска Гоя заўсёды будзе пісаць з памылкамі. У Сарагосе юны Франсіска быў аддадзены ў майстэрню мастака Лусана-і-Марцінес. У канцы 1763 года Франсіска прымае ўдзел у конкурсе на лепшую жывапісную копію гіпсавага Сілена, але 15 студзеня 1764 года за яго не падалі ніводнага голасу. Гоя ненавідзіць злепкі, ён прызнаецца ў гэтым нашмат пазней. У 1766 годзе Гоя трапляе ў Мадрыд і тут яго чакае новы правал на конкурсе ў Акадэміі Сан-Фернанда. Сюжэты для конкурсных работ звязаны з велікадушнасцю караля Альфонса X Мудрага і подзвігамі нацыянальных герояў-ваяроў XVI стагоддзя. Гэтыя сюжэты не натхняюць Гою. Да ўсяго іншага, Франсіска Бае, іншы малады жывапісец з Сарагосы і член журы конкурсу, з’яўляецца прыхільнікам ўзважаных формаў і акадэмічнага жывапісу, які не прызнае фантазіі маладога Гоі. Першую ж прэмію атрымлівае малодшы брат Бае, 20-гадовы Рамон… У Мадрыдзе Гоя знаёміцца з працамі прыдворных мастакоў, удасканальвае сваё майстэрства.

Падарожжа ў Італію

Паміж ліпенем 1766 года і красавіком 1771 года жыццё Франсіска ў Рыме застаецца загадкай. Вясной 1771 года ён удзельнічае ў конкурсе Пармскай акадэміі на карціну па антычнай тэме, называючы сябе рымлянінам і вучнем Бае. Кіруючым прынцам Пармы ў той час з’яўляўся Філіп Бурбон-Парма, брат іспанскага караля Карла III. 27 чэрвеня адзіная прэмія прысвоена Паола Бароні за «тонкі хупавы каларыт», тады як Гою папракаюць за «рэзкія тоны», затое прызнаецца «грандыёзны характар выпісанай ім фігуры Ганібала». Ён ганаруецца другой прэміяй Пармская Акадэміі мастацтваў, атрымаўшы 6 галасоў.

Вяртанне і праца ў Сарагосе

Капітул царквы дэль-Пілар звяртае ўвагу на маладога мастака, магчыма з-за яго знаходжання ў Рыме, і Гоя вяртаецца ў Сарагосу. Яму прапанавана выканаць эскізы для плафона капэлы архітэктара Вентура Радрыгеса. на тэму «Пакланенне імя Бога». У пачатку лістапада 1771 года капітул ўхваляе прапанаваную Гояй пробную фрэску і даручае яму заказ. Тым больш, што пачатковец Гоя згодны на суму 15 000 рэалаў, у той час як больш дасведчаны Антоніа Гансалес Веласкес запытвае 25000 за тую ж працу. 1 ліпеня 1772 года Гойя заканчвае роспіс, яго праца выклікае ў капітула захапленне яшчэ на стадыі прадстаўлення эскіза. У выніку Гоя запрошаны распісаць араторый палаца Сабрадзіэль, яму таксама стаў заступацца шляхетны арагонец Рамон Піньятэлі, чый партрэт ён напіша ў 1791 годзе. Дзякуючы Мануэлю Бае, Франсіска запрашаецца ў картузскі манастыр Аула Дэі, паблізу Сарагосы, дзе ён на працягу двух гадоў (1772—1774 гады) стварае 11 вялікіх кампазіцый на тэмы з жыцця Св. Панны Марыі. З якіх захаваліся толькі сем, і тыя сапсаваныя рэстаўрацыйнымі працамі.

Франсіска Бае пазнаёміў Гою са сваёй сястрой Хасефай, ад якой той быў у захапленні і неўзабаве спакусіў яе. У ліпені 1773 года Гое давялося ажаніцца на ёй, калі яна была на пятым месяцы цяжарнасці. Вяселле адбылася ў Мадрыдзе. Яму ў гэты час — 27 гадоў, а Хасефе — 26. Сваю жонку Франсіска называе «Пепай». Праз чатыры месяцы нарадзіўся хлопчык, якога назвалі Эўсэбіа, ён пражыў нядоўга і неўзабаве памёр. Усяго Хасефа нарадзіла пяць (паводле розных дадзеных і больш) дзяцей, з якіх выжыў толькі адзін хлопчык па імя Хаўер — Франсіска Хаўер Пэдра (1784—1854) — які стаў мастаком. Як толькі Гоі сталі даступныя сустрэчы з прыдворнымі арыстакраткамі, Хасефа была тут жа ім практычна забытая. Хоць Гоя заставаўся з ёй у шлюбе аж да яе смерці ў 1812 годзе, Гоя напісаў толькі адзін яе партрэт.

Гоя ў Мадрыдзе (1775—1792) У 1775 годзе Гоя канчаткова з’ехаў у Мадрыд да свайго швагра Франсіска Бае і працаваў у яго ў майстэрні. Бае быў тады афіцыйным прыдворным мастаком караля Карла IV і каралевы Марыі Луізы.

Першай прыдворным замовай Гоі ў 1775 годзе сталі кардоны для серыі шпалер для сталовай прынца Астурыйскага, у будучыні Карла IV, у палацы Эскарыял. У іх прадстаўлены паляўнічыя сцэны, паляваннем жа захапляецца і сам Гоя. Франсіска стварае 5 кампазіцый і атрымлівае за іх 8000 рэалаў.

Для Каралеўскай шпалерной мануфактуры ў 1776—1778 гадах Гоя выконвае наступную серыю пано для сталовай прынца Астурыйскага ўжо ў палацы Пардо, сярод іх вылучаюцца «Танец на беразе Мансанареса», «Бойка ў харчэўні», «Маха і маскі», «Запуск змея» і «Парасон»

У 1778 годзе Франсіска атрымлівае дазвол на гравіраванне карцін Дыега Веласкеса, перавезеных толькі што ў Каралеўскі палац у Мадрыдзе. На працягу двух гадоў (1778—1780) Гойя стварае 7 кардонаў для шпалераў ў спальню прынца і яго жонкі і 13 — у іх гасціныя. Сярод гэтых работ вылучаюцца «Прачка», «Прадавец посуду», «Лекар» або «Мяч». Тэма іспанскай народнага жыцця лічыцца цалкам новай і імпануе заказчыкам. У тым ліку мода на такую тэматыку спрыяе дэбюту Гоі пры двары: у пачатку 1779 года ён не без поспеху паказвае каралю 4 свае карціны. Праз некаторы час Гоя ўжо просіць месца прыдворнага мастака, але яму адмаўляюць. Яго не падтрымлівае яго швагер Франсіска Бае, не жадаючы дзяліць з ім месца першага жывапісца караля. Сам жа Гоя да таго часу стварыў сабе капітал у 100 000 рэалаў. У маі 1780 года з-за прыпынення вырабу шпалераў на каралеўскай мануфактуры Гоя заключае кантракт на роспіс купала сабора дэль Пілар за 60 000 рэалаў. Працуе Гоя хутка і пад кіраўніцтвам Бае. Паміж двума мастакамі ўзнікае канфлікт, у які ўцягнуты і капітул сабора: Гоя адмаўляецца ўносіць патрабаваныя сваім кіраўніком папраўкі ў працу. У выніку ён усё ж іх уносіць, але з-за гэтай крыўды на швагра і Арагонскай духавенства доўгі час не будзе з’яўляцца ў роднай Сарагосе.

У ліпені 1781 года Гойя разам з Франсіска Бае і Маэлай працуе па ўпрыгожванні царквы св. Францыска Вялікага ў Мадрыдзе. Ён піша «Пропаведзь св. Бернардынаў Сіенскага ў прысутнасці Арагонскага караля». Пасля імшы ў прысутнасці караля Гоя прыняў віншаванні. На гэтай працы Гоя адлюстраваў сябе з зіхоткім тварам злева ад святога, гэта выява ён паўтарыў і ў наступным аўтапартрэце. Гоя ўсё часцей пісаў партрэты, так у студзені 1783 года яму замаўляюць партрэт графа Флорыдабланкі. У 1783 і 1784 гадах ён бывае ў Арэнас-дэ-Сан-Пэдра, выконваючы заказы і малюючы малодшага брата караля інфанта дона Луіса, яго маладой жонкі Марыі Тэрэсы Вальябрыга і іх архітэктара Вентура Радрыгеса. У кастрычніку 1784 года ён атрымлівае ад інфанта 30 000 рэалаў за 2 карціны: «Конны партрэт доньі Вальябрыга» і «Сямейства дона Луіса». У тым жа годзе ён піша 4 карціны для Калегіі дэ Калатрава ў Саламанцы, знішчаныя падчас Напалеонаўскіх войнаў. У 1785 годзе Гоя знаёміцца з сям’ёй маркіза дэ Пеньяфель, якія будуць яго пастаяннымі заказчыкамі на працягу 30 гадоў. Гоя становіцца віцэ-дырэктарам Каралеўскай Акадэміі з 1785 года, а з 1795 года — дырэктарам яе жывапіснага аддзялення. У тым жа годзе памірае яго маці (бацька памёр у 1781 годзе). У 1786 годзе Гоя прызначаецца каралеўскім мастаком, у гэты ж час ён піша партрэт свайго швагра, што можа сведчыць аб прымірэнні з ім пасля такога прызначэння. На новай пасадзе Гоя працягвае ствараць кардоны для шпалер і летам 1786 года яму паступае заказ на новую серыю для каралеўскай сталовай ў палацы Пардо. З гэтай серыі вылучаюцца «Вясна» (ці «Кветачніца»), «Лета» (ці «Жніво») і «Зіма» (ці «Снежная бура»). Для банка св. Карла Гоя напісаў рэалістычныя партрэты графа Альтаміра і караля Карла III.

Пасля смерці Карла III ў 1789 годзе стаў прыдворным мастаком Карла IV і з 1799 года яго першым жывапісцам. Пасля прызначэння ён напісаў шэраг невыразных партрэтаў караля і яго жонкі. У двара, які напружана сачыў за падзеямі Французскай рэвалюцыі, прапала цікавасць да ўпрыгожвання палацаў — і зараз у Гоі няма заказаў на кардоны для шпалераў. На асвечаных іспанцаў пачаліся ганенні: шэраг яго сяброў падвяргаюцца арышту або знаходзяцца фактычна ў спасылцы. Самога ж Гою ў ліпені 1790 адпраўляюць у Валенсію «падыхаць марскім паветрам». Але ўжо ў кастрычніку Гоя напісаў у Сарагосе партрэт свайго сябра Марціна Сапатэра, самотнага і багатага негацыанта, з якім Франсіска быў у рэгулярнай перапісцы з 1775 па 1801 год. Па вяртанні ў Мадрыд Гоя сутыкнуўся з інтрыгамі прыдворнага жывапісца Маэльі, толькі ўмяшанне Бае дапамагло становішчу Франсіска пры двары. У маі 1791 года ён скончыў эскіз да самага вялікага кардона для шпалеры ў кабінет караля ў Эскарыале, да «вясковага вяселлі». Па патрабаванні караля карціна была сацыяльна нейтральнай у адрозненне ад раней напісанага «Паяцы». У кастрычніку Гоя зноў апынуўся ў Сарагосе, дзе стварыў партрэт каноніка Рамона Піньятэлі, вядомы толькі ў копіі. У снежні таго ж года ён скончыў 7 пано для шпалер, якія сталі апошнімі яго кардонамі. З-за адсутнасці каралеўскіх і прыватных заказаў і таго, што амаль спыніліся перапіскі з Сапатэрай, лёс Гоі ў 1792 годзе застаецца малавядомым.

Хвароба і творчасць у 1793-1799-я гады

З лістоў Гоі вядома, што ў пачатку 1793 года ён быў цяжка хворы. У гэты час Гоя знайшоў прытулак у Кадысе ў мясцовага гандляра і калекцыянера Себасцьена Мартынеса, чый партрэт ён стварыў. Гою разбіў параліч, але дакладна дыягнаставаць хваробу мастака цяпер не ўдаецца. У любым выпадку, невылечная глухата Гоі стала следствам перанесенай хваробы. Улетку таго ж года ён вярнуўся ў Мадрыд і тут жа паслаў Бернарда дэ Ірыарце, віцэ-папячыцелю Акадэміі Сан-Фернанда, серыю станковых карцін на медных пласцінах на народную тэматыку. З-за вайны з Францыяй Гоя атрымаў заказ на партрэты вядомых камандзіраў іспанскай арміі: Антоніа Рыкардаса і лейтэнант-генерала Фелікса Калёна дэ Ларэатэгі, а таксама сваяка Хавельянаса, Рамона Пасада-і-Сота. Таксама ў 1794 годзе ён напісаў партрэт знаёмай актрысы Марыі Расарыё дэль Фернандэс, па мянушцы «Ла Тырана». Спаслаўшыся на цяжкую хваробу, Гоя адмовіў дырэктару каралеўскай мануфактуры на эскізы для шпалераў. У 1795 годзе Гоя стварыў партрэт герцага Альбы, а затым і яго жонкі — у поўны рост. Гісторыю аб узаемнай страсці Гойі і герцагіні Альбы прама не пацвярджае ні адзін з дакументаў, якія дайшлі да нас. У партрэтах Каэтана Альба можна знайсці намёкі на існаванне сувязі. Пазней жа ў «Капрычас» Гоя вельмі з’едлівымі малюнкамі адлюстраваў герцагіню. У невялікім палатне таго ж года Гоя захаваў Альбу з яе дуэнняй ў даволі фарсавай бытавой сцэне. У ліпені 1795 года памірае швагер Гоі Франсіска Бае, Гоя выставіў у Акадэміі і няскончаны партрэт. Франсіска беспаспяхова папрасіў Мануэля Гадо звярнуцца з хадайніцтвам да караля аб месцы першага прыдворнага жывапісца, затое ён абраны дырэктарам аддзялення жывапісу ў Акадэміі Сан-Фернанда з дараваннем у 4000 рэалаў.