Англасаксонскае мастацтва () — мастацтва, створанае ў англасакскі перыяд англійскай гісторыі, пачынаючы са стылю перыяду міграцыі, які англасаксы прынеслі з сабой з кантынента ў V стагоддзі, і заканчваючы 1066 годам — годам Нармандскага заваявання.
Вылучаюцца два перыяды выдатных дасягненняў у VII—VIII стагоддзях, калі былі створаны металічныя вырабы і каштоўнасці (знаходкі з Сатан-Ху) і шэраг выдатных манускрыптаў, і перыяд пасля прыкладна 950 года, калі адбылося адраджэнне англійскай культуры пасля заканчэння ўварванняў вікінгаў.
На момант Нармандскага заваявання пераход да стылю быў практычна завершаны. Важныя мастацкія цэнтры (наколькі гэта можна вызначыць) былі сканцэнтраваны ў розных канцах Англіі — у Нартумбрыі, асабліва ў ранні перыяд, і Уэсексе і Кенце паблізу паўднёвага ўзбярэжжа.
Англасаксонскае мастацтва захавалася пераважна ў ілюстраваных рукапісах, англасаксонскай архітэктуры, у шэрагу вельмі прыгожых рэзьбаў па слановай косці і некаторых вырабах з металу і іншых матэрыялаў. Opus Anglicanum («Англійская праца») была прызнана найлепшай вышыўкай перыяду ў Еўропе, хоць уцалела толькі некалькі штук англасаксонскага перыяду (Дыван з Бае з’яўляецца хутчэй іншым відам вышыўкі, значна большага маштабу). Як і ў большасці краін Еўропы ў той час, англасаксы найбольш высока цанілі працу па метале, але з яе амаль нічога не захавалася — было каласальнае разрабаванне англа-саксонскіх храмаў, манастыроў і маёмасці раскулачаных дваран новымі нармандскімі кіраўнікамі ў першыя дзесяцігоддзі пасля заваявання, а таксама скандынавамі перад імі, а англійская рэфармацыя знішчыла рэшткі; большасць ацалелага — на кантыненцеПершая глава выдання «Dodwell (1982)»: Dodwell, C. R., Anglo-Saxon Art, A New Perspective, 1982, Manchester UP, ISBN 0-7190-0926-X дае дэталёвы аналіз розных прычын разбурэння прадметаў мастацтва, асабліва работ па металу. Англасаксонскі густ аддаваў перавагу яркасці і каляровасці, і часта трэба падключыць уяўленне, каб убачыць раскапаныя або зношаныя прадметы ў іх першапачатковым выглядзеWilson, 10-11; Dodwell (1982), chapter 2.
Мабыць, самым вядомым творам англа-саксонскага мастацтва з’яўляецца Дыван з Баё, які быў заказаны заступнікам у англійскіх мастакоў, якія працавалі ў традыцыйным англа-саксонскім стылі. Англа-саксонскія мастакі таксама працавалі па фрэсках, камені, і кітовай косці (напр., Куфар Фрэнкса), па метале (напрыклад, брошка Фулера), шклу і эмалі. Шмат прыкладаў было знойдзена з дапамогай археалагічных раскопак, а некаторыя з іх проста захаваліся на працягу стагоддзяў, асабліва ў храмах на кантыненце, паколькі вікінгі, нарманы і іканаборства Рэфармацыі не пакінулі практычна нічога ў Англіі, акрамя кніг і археалагічных знаходак.
Агляд
Працы па метале — гэта ці не адзіная форма, у якой захаваліся найбольш раннія формы англасаксонскага мастацтва, у асноўным у ювелірных вырабах германскага стылю (зашпількі і аздабленне адзення і зброі), якія, да хрысціянізацыі англасаксонскай Англіі, часта змяшчаліся ў пахаваннеDodwell (1982), 3-4. Пасля пераходу ў хрысціянства, які заняў большую частку VII стагоддзя, зліццё германскіх англа-саксонскіх, кельцкіх і познеантычных прыёмаў і матываў, разам з патрэбай у кнігах, стварылі , або астраўное мастацтва, які праяўляецца таксама ў ілюмінаваных рукапісах і некаторых творах з разьбянога каменя і косці, якія, хутчэй за ўсё, запазычваюць з дэкаратыўных работ па метале, з наступным уплывам брытанскіх кельтаў захаду і франкаў. Каралеўства Нартумбрыі на поўначы Англіі было гарнілам астраўнога стылю ў Вялікабрытаніі ў цэнтрах, такіх як абацтва на востраве , заснаванае каля 635 года як адгалінаванне на востраве , і (674), якое вызнавала кантынентальнае хрысціянства. Прыкладна ў той жа час, як стваралася астраўное Ліндзісфарнскае Евангелле ў пачатку VIII стагоддзя, з Кентэрберы на поўдні, дзе місіянеры з Рыма мелі свой штаб, паказвае зусім іншы стыль, заснаваны на класічным мастацтве. Гэтыя два стылі змешваліся і развіваліся разам і ў наступным стагоддзі мелі вынікам спелы англасаксонскі стыль.
Аднак англасаксонскае грамадства было масава парушана ў IX стагоддзі, асабліва ў другой палове, уварваннямі вікінгаў, і колькасць значных аб’ектаў, якія захаваліся, значна падае, а іх датаванне становіцца яшчэ больш складаным, чым створаных на стагоддзе раней. Большасць манастыроў на поўначы была закрыта на працягу многіх дзесяцігоддзяў, калі не назаўжды, і пасля Кентэрберыйскай Бібліі (да 850 года, магчыма і раней), «ніякіх сур’ёзных ілюмінаваных манускрыптаў не вядома аж да дзясятага стагоддзя»Wilson, 142 (quote), 60. Кароль Альфрэд (871—899) утрымліваў вікінгаў на лініі, якая ідзе па дыяганалі праз сярэдзіну Англіі, над якой яны пасяліліся ў Дэнла, і былі паступова інтэграваныя ў тое, што было адзіным англасаксонскім каралеўствам.
Заключны этап англасаксонскага мастацтва вядомы як Вінчэстэрская школа, хоць у гэтым стылі вырабляліся прадметы ў многіх цэнтрах на поўдні Англіі, і, магчыма, таксама ў . Элементы гэтага стылю пачынаюць праяўляцца каля 900 года, але першыя вялікія рукапісы з’яўляюцца каля 930-х гадоў. Стыль спалучаў уплывы кантынентальнага мастацтва Свяшчэннай Рымскай імперыі з элементамі старога англійскага мастацтва, і меў некаторыя асобныя элементы, у тым ліку і нервовы ўсхваляваны стыль драпіроўкі, якому адпавядаюць фігуры, асабліва ў чарцяжах толькі лініямі, якія з’яўляюцца адзіным відам малюнкаў у многіх рукапісах; ён застаўся асабліва прыкметным у сярэдневяковым англійскім мастацтве.
Манускрыпты
Ранняе англасаксонскае ілюмінаванне манускрыптаў з’яўляецца часткай (спалучэнне міжземнаморскіх уплываў, кельцкіх і германскіх стыляў), якое ўзнікла, калі англа-саксы сутыкнуліся з ірландскай місіянерскай дзейнасцю ў Нартумбрыі, у прыватнасці на і . У той жа час з Рыма, і яе пераемнікі імпартавалі кантынентальныя рукапісы, такія як італьянскае «», і на працягу значнага перыяду, два стылі з’яўляюцца змяшанымі у розных прапорцыях у англасаксонскіх рукапісах. У Ліндзісфарнскім Евангеллі (каля 700—715 гг.) ёсць дывановыя старонкі і астраўныя ініцыялы, беспрэцэдэнтныя па сваёй складанасці і вытанчанасці, але партрэты евангелістаў выразна прытрымліваюцца італьянскіх узораў, істотна спрашчаюць іх, няправільна зразумеюць некаторыя дэталі пейзажу і ўстаўляюць іх у рамку з пераплеценымі вугламі. Партрэт Святога Матфея заснаваны на той жа італьянскай мадэлі, або вельмі падобнай, якая выкарыстоўвалася для фігуры Ездры, якая з’яўляецца адной з дзвюх вялікіх мініяцюр у (да 716), але стыль там зусім іншы, «спроба ўвесці чыста міжземнаморскі стыль у англасаксонскую Англію», якая правалілася, як «магчыма, вельмі прасунутая», пакінуўшы гэтыя вобразы, мабыць, як адзіны доказWilson, 40, 49 (quote).
Іншую сумесь можна ўбачыць у пачатку «Стакгольмскага Залатога кодэкса» (сярэдзіна VIII стагоддзя, злева), дзе партрэт евангеліста злева з’яўляецца паслядоўнай адаптацыяй італьянскага стылю і, верагодна пераймае нейкі страчаны ўзор, хоць і дадае спляценне ў форму стальца, а тэкст старонкі справа ў асноўным выкананы ў астраўным стылі, асабліва першы радок, з моцнымі кельцкімі спіралямі і спляценнем. Наступныя радкі маюць спакойны стыль, больш тыповы для франкскіх рукапісаў таго перыяду. Але амаль напэўна абедзве старонкі стварыў адзін мастак і вельмі ўпэўнены ў абодвух стылях; партрэт евангеліста Іаана мае кукарды з кельцкім спіральным арнаментам, хутчэй за ўсё узятым з эмаляваных шчытоў падвеснай чарыNordenfalk, 96-107, Wilson 94. Гэта адзін з так званых рукапісаў «групы Тыберыя», якія схіляліся ў бок італьянскага стылю, і, як уяўляецца, звязаныя з Кентам, або, магчыма, каралеўствам Мерсія ў перыяд росквіту «». Гэта, у звычайнай храналогіі, апошні англійскі рукапіс, у якім знойдзена «прапрацаваны спіральныя ўзоры ў форме труб»Wilson, 94.
З IX стагоддзя, асабліва ў другой палавіне, захавалася вельмі мала вялікіх уцалелых прадметаў, зробленых у Англіі, але гэта быў перыяд, калі астраўны і англасаксонскі ўплыў на каралінгскія рукапісы быў у самым разгары, ад скрыпторыяў, напрыклад, у англасаксонскай місіі ў (хоць важнае «» было створана ў Нартумбрыі), да вялікага манастыра ў Туры (куды за Алкуінам рушыў услед яшчэ адзін англасаксонскі абат), які ахоплівае перыяд ад 796 да 834 года. Хоць уласную бібліятэку абацтва ў Туры разбурылі нарманы, больш за 60 ілюмінаваных рукапісаў IX стагоддзя з яе скрыпторыя ўцалелі. Іх стыль паказвае шмат запазычанняў з англійскіх узораў, асабліва на старонках з ініцыяламі, дзе астраўны ўплыў заставаўся бачным у Паўночнай Францыі аж да XII стагоддзя. Англасаксонскія металічныя вырабы, створаныя ў ваколіцах Зальцбургу ў сучаснай Аўстрыі, маюць адпаведнік сярод манускрыптаў — «Кутберхцкае Евангелле», якое зберагаецца ў ВенеWilson, 131—133; Henderson, 63-71.
У X стагоддзі ў Англіі астраўныя элементы абмяжоўваліся дэкаратыўнымі элементамі, калі ўтварыўся першы этап «Вінчэстэрскага стылю».Dodwell (1993), 90 Першы раслінны арнамент з лісцем і вінаградам, вядомы ўжо ў «Санкт-Пецярбургскім Бедзе», які, верагодна, можа быць датаваны 746 годам. Другая вялікая буквіца ў рукапісе з’яўляецца першым сюжэтным ініцыялам (такая буквіца, якая змяшчае партрэт або сюжэтную сцэну) ва ўсёй ЕўропеWilson, 63. Вытворны ад класічных скруткаў з лазы або раслін у значнай ступені выцесніў спляценне ў ролі дамінуючага напаўняльніка дэкаратыўных прастор у англа-саксонскім мастацтве, як і ў большасці краін Еўропы, пачынаючы з Каралінгскага мастацтва, хоць у Англіі жывёлы ўнутры скруткаў сустракаліся значна часцей, чым у іншых краінахWilson, 63-67. На працягу пэўнага доўгага часу скруткі, асабліва на вырабах з металу, косці або слановай косці, пераважна мелі галаву жывёлы на адным канцы і раслінныя элементы на аднымХоць Wilson, 64-67, гэта лічыў «дэгенерацыяй» стылю, такую тэндэнцыю можна разглядаць як вяртанне да традыцый стылю Ла Тэне.. Усе гэтыя змены не былі абмежаваныя рукапісамі, і, магчыма, не былі выкліканыя стылем рукапісаў, але рукапісаў захавалася большая колькасць, чым іншых прадметаў, нават калі ў большасці выпадкаў ілюмінаванне абмяжоўваецца ініцыяламі і, магчыма, некалькімі мініяцюрамі. Некалькі маштабных праектаў ілюмінавання рукапісаў таго часу засталіся незавершанымі, напрыклад, як «Стараанглійскае Шасцікніжжа», якое мае каля 550 сцэн у розных стадыях завяршэння, што дае ўяўленне аб метадах працы. Ілюстрацыі даюць старазапаветным эпізодам сучасную стварэнню рукапіса абстаноўку, а таму з’яўляюцца каштоўнымі выявамі англасаксонскага жыццяDodwell (1993), 118—120.
Рукапісы Вінчэстэрскай школы захаваліся толькі з перыяду пасля 930-х гадоў; гэта супала з хваляй адраджэння і рэформаў у англійскім манастве, якія падтрымліваў кароль Этэльстан (правіў у 924/5-939) і яго пераемнікі. Этэльстан прасоўваў Данстана (909—988), практыкуючага ілюмінатара, у канчатковым выніку аж да пасады архібіскупа Кентэрберыйскага, а таксама і навучанага ў Францыі вікінга . Ілюмінаванне ў новым стылі з’яўляецца ў рукапісе біяграфіі , складзенай Бедам, якую Этэльстан падарыў манастыру ў каля 937 года. У рукапісе ёсць партрэт-прысвячэнне, які адлюстроўвае караля, які ўручае рукапіс Святому, і абодва яны стаяць каля вялікай царквы. Гэта першы рэальны партрэт англійскага караля; ён створаны пад моцным уплывам Каралінгскага стылю з элегантным размаляваным кантам. Аднак ініцыялы ў тэксце арыгінальна аб’ядноўваюць каралінгскія элементы са звярынымі формаміWilson, 156—157; Dodwell (1993), 95-96. Мініяцюры, якія былі дададзеныя ў Англіі да створанага на кантыненце «Этэльстанава Псалтыра» пачынаюць праяўляць англасаксонскую жвавасць у малюнку фігур у кампазіцыях, заснаваных на каралінгскай і візантыйскай мадэлях, і на працягу наступных дзесяцігоддзяў развіваецца выразны вінчэстэрскі стыль з усхваляваным драпіраваннем і складанымі кантаміDodwell (1993), 96-104.