Леў Мікала́евіч Талсто́й (; , Ясная Паляна, Тульская губерня, Расійская імперыя — , станцыя , Разанская губерня, Расійская імперыя) — адзін з найбольш шырока вядомых рускіх пісьменнікаў і , уважаны за аднаго з найвялікшых пісьменнікаў свету«Is Tolstoy the greatest writer of all time?» The Guardian (London). January 6, 2010.. Удзельнік . Асветнік, публіцыст, рэлігійны мысляр, яго аўтарытэтнае меркаванне паслужыла прычынай ўзнікнення новай рэлігійна-маральнай плыні — талстоўства. Член-карэспандэнт (1873), ганаровы акадэмік па разрадзе прыгожага пісьменства (1900).
Пісьменнік, яшчэ пры жыцці прызнаны галавой рускай літаратуры. Творчасць Льва Талстога азнаменавала новы этап у рускім і сусветным рэалізме, выступіўшы мостам паміж класічным раманам XIX стагоддзя і літаратурай XX стагоддзя. Леў Талстой аказаў моцны ўплыў на эвалюцыю еўрапейскага гуманізму, а таксама на развіццё рэалістычных традыцый у сусветнай літаратуры. Творы Льва Талстога шматкроць экранізаваныя і інсцэніраваныя ў СССР і за мяжой; яго п’есы ставіліся на сцэнах усяго свету.
Найбольш вядомыя такія , як раманы «Вайна і мір», «Ганна Карэніна», «», аўтабіяграфічная трылогія «Дзяцінства», «Малалецтва», «Юнацтва», аповесці «Казакі», «Смерць Івана Ільіча», «Крэйцарава саната», «Хаджы-Мурат», цыкл нарысаў «Севастопальскія апавяданні», драмы «Жывы труп» і «Улада цемры», аўтабіяграфічныя рэлігійна-філасофскія творы «Споведзь» і «У чым мая вера?» і інш.
Біяграфія
Паходжанне
Паходзіў з дваранскага , вядомага з 1351 года. Рысы дзеда Ільі Андрэевіча дадзеныя ў «Вайне і міры» добразычліваму, непрактычна старому графу Растову. Сын Ільі Андрэевіча, (1794—1837), быў бацькам Льва Мікалаевіча. Некаторымі ўласцівасцямі характару і фактамі біяграфіі ён быў падобны на бацьку Міколенькі ў «Дзяцінстве» і «Малалецтве» і збольшага на Мікалая Растова ў «Вайне і міры». Аднак у рэальным жыцці Мікалай Ільіч адрозніваўся ад Мікалая Растова не толькі добрай адукацыяй, але і перакананнямі, якія не дазвалялі служыць пры Мікалаі I. Удзельнік замежнага паходу рускай арміі супраць Напалеона, у тым ліку ўдзельнічаў у «» ля Лейпцыга і пабываў у палоне у французаў, але змог збегчы, пасля заключэння міру выйшаў у адстаўку ў чыне падпалкоўніка Паўлаградскага гусарскага палка. Неўзабаве пасля адстаўкі вымушаны быў пайсці на чыноўніцкую службу, каб не апынуцца ў пазыковай турме з-за даўгоў бацькі, казанскага губернатара, памерлага пад следствам за службовыя злоўжыванні. Адмоўны прыклад бацькі дапамог выпрацаваць Мікалаю Ільічу свой жыццёвы ідэал — прыватнае незалежнае жыццё з сямейнымі радасцямі. Каб прывесці свае засмучаныя справы ў парадак, Мікалай Ільіч (як і Мікалай Растоў), ажаніўся з ужо не вельмі маладой князёўнай Марыі Мікалаеўнай з роду Валконскіх у 1822 годзе, шлюб быў шчаслівы. У іх было пяцёра дзяцей: Мікалай (1823—1860), Сяргей (1826—1904), Дзмітрый (1827—1856), Леў, Марыя (1830—1912).
Дзед Талстога па маці, Кацярынінскі генерал, Мікалай Сяргеевіч Валконскі, меў некаторае падабенства з суровым — старым князем Балконскім у «Вайне і міры». Маці Льва Мікалаевіча, падобная ў некаторых адносінах на намаляваную ў «Вайне і міры» князёўну Мар’ю, валодала выдатным дарам апавядальніцы.
Акрамя Валконскай, Л. М. Талстой быў у блізкім сваяцтве з некаторымі іншымі арыстакратычнымі родамі: князямі , Трубяцкімі і іншымі.
Дзяцінства
Леў Талстой нарадзіўся 28 жніўня 1828 года ў Крапівенскім павеце Тульскай губерні, у спадчынным маёнтку маці — Яснай Паляне. Быў чацвёртым дзіцем у сям’і. Маці памерла ў 1830 годзе праз паўгода пасля нараджэння дачкі ад «радавой гарачкі», як тады казалі, калі Льву не было яшчэ 2-х гадоў.
Выхаваннем асірацелых дзяцей занялася далёкая сваячка Т. А. Яргольская. У 1837 годзе сям’я пераехала ў Маскву, пасяліўшыся на Плюшчыхе, так як старэйшаму сыну трэба было рыхтавацца да паступлення ва ўніверсітэт. Неўзабаве раптоўна памёр бацька, Мікалай Ільіч, пакінуўшы справы (у тым ліку некаторыя звязаныя з маёмасцю сям’і цяжбы) у няскончаным стане, і трое малодшых дзяцей зноў пасяліліся ў Яснай Паляне пад наглядам Яргольскай і цёткі па бацьку, графіні А. М. Остэн-Сакен, прызначанай апякункай дзяцей. Тут Леў Мікалаевіч заставаўся да 1840 года, калі памерла графіня Остэн-Сакен, і дзеці перасяліліся ў Казань, да новага апекуна — сястры бацькі П. І. Юшковай.
Дом Юшковых лічыўся адным з самых вясёлых у Казані; усе члены сям’і высока шанавалі знешні бляск. «Добрая цётачка мая, — расказвае Талстой, — чыстая істота, заўсёды казала, што яна нічога не жадала б так для мяне, як таго, каб я меў сувязь з замужняй жанчынай».
Льву Мікалаевічу хацелася бліскаць у грамадстве, але яму заміналі прыродная сарамлівасць і адсутнасць знешняй прывабнасці. Разнастайнейшыя, як іх вызначае сам Талстой, «мудрошчы» аб найгалоўных пытаннях нашага быцця — шчасці, смерці, Богу, любові, — адкладалі адбітак на яго характары ў тую эпоху жыцця. Расказанае ім у «Малалецтве» і «Юнацтве», у рамане «Уваскрасенне» аб памкненнях Ірценьева і Няхлюдава да самаўдасканалення ўзята Талстым з гісторыі ўласных яго аскетычных спроб гэтага часу. Усё гэта, пісаў крытык , прывяло да таго, што ў Талстога стварылася, паводле выразу з яго аповесці «Малалецтва», «звычка да пастаяннага маральнага аналізу, якая знішчыла свежасць пачуцця і яснасць розуму».
Адукацыя
Яго адукацыяй першапачаткова займаўся -француз Сен-Тама́ (прататып St.-Jérôme у аповесці «Малалецтва»), які замяніў сабою лагоднага немца Рэсельмана, якога Талстой адлюстраваў у аповесці «Дзяцінства» пад імем Карла Іванавіча.
У 1843 П. І. Юшкова, узяўшы на сябе ролю апякункі сваіх непаўналетніх пляменнікаў (паўналетнім быў толькі старэйшы — Мікалай) і пляменніцы, прывезла іх у Казань. Услед за братамі Мікалаем, Дзмітрыем і Сяргеем Леў вырашыў паступіць у Імператарскі Казанскі ўніверсітэт, дзе працавалі на матэматычным факультэце Лабачэўскі, а на Усходнім — Кавалеўскі. 3 кастрычніка 1844 года Леў Талстой быў залічаны студэнтам разраду ўсходняй (арабска-турэцкай) славеснасці ў якасці своекоштнага — таго, хто аплачвае сваё навучанне. На ўступных іспытах ён, у прыватнасці, паказаў выдатныя вынікі па абавязковай для паступлення «турэцка-татарскай мове». Паводле вынікаў года меў непаспяховасць па адпаведных прадметах, не вытрымаў пераходнага экзамену і павінен быў нанова прайсці праграму першага курса.
Каб пазбегнуць поўнага паўтарэння курса ён перайшоў на юрыдычны факультэт, дзе яго праблемы з ацэнкамі па некаторых прадметах працягнуліся. Пераходныя майскія экзамены 1846 года былі здадзеныя здавальняюча (атрымаў адну пяцёрку, тры чацвёркі і чатыры тройкі; сярэдні выснову атрымаўся тры), і Леў Мікалаевіч быў пераведзены на другі курс. На юрыдычным факультэце Леў Талстой прабыў менш за два гады: «Заўсёды яму было цяжка ўсякую навязаную іншымі адукацыю, і ўсяму, чаму ён у жыцці вывучыўся, — ён вывучыўся сам, раптам, хутка, узмоцненым цяжкасцю», — піша С. А. Талстая ў сваіх «Матэрыялах да біяграфіі Л. М. Талстога». У 1904 годзе ён успамінаў: «…я першы год … нічога не рабіў. На другі год я стаў займацца… там быў прафесар Меер, які … даў мне працу — параўнанне „Наказа“ Кацярыны з Esprit des lois <»«> Мантэск’ё. … мяне гэтая праца захапіла, я з’ехаў у вёску, стаў чытаць Мантэск’ё, гэта чытанне адкрыла мне бясконцыя гарызонты; я стаў чытаць Русо і кінуў універсітэт, менавіта таму, што захацеў займацца».
Пачатак літаратурнай дзейнасці
З 11 сакавіка 1847 года Талстой знаходзіўся ў казанскім шпіталі, 17 сакавіка ён пачаў весці , дзе, пераймаючы Бенджаміна Франкліна, ставіў перад сабой мэты і задачы па самаўдасканаленні, адзначаў поспехі і няўдачы ў выкананні гэтых заданняў, аналізаваў свае недахопы і ход думак, матывы сваіх учынкаў. Гэты дзённік з невялікімі перапынкамі ён вёў на працягу ўсяго свайго жыцця.
Скончыўшы лячэнне, вясной 1847 года Талстой пакінуў вучобу ва ўніверсітэце і з’ехаў у Ясную Паляну, якая дасталася яму па раздзелу; яго дзейнасць там збольшага апісана ў творы «Раніца памешчыка»: Талстой спрабаваў наладзіць па-новаму адносіны з сялянамі. Яго спроба чым-небудзь згладзіць пачуццё віны маладога памешчыка перад народам адносіцца да таго ж году, калі з’явіліся «Антон-Гаротнік» Д. В. Грыгаровіча і пачатак «» І. С. Тургенева.
У сваім дзённіку Талстой сфармуляваў сабе вялікую колькасць жыццёвых правілаў і мэтаў, але атрымоўвалася прытрымлівацца толькі іх нязначнай часткі. Сярод тых, якія здаліся — сур’ёзныя заняткі англійскай мовай, музыкай, юрыспрудэнцыяй. Акрамя таго, ні ў дзённіку, ні ў лістах не адбіўся пачатак занятак Талстым педагогікай і дабрачыннасцю, хоць у 1849 годзе ён упершыню адкрыў школу для сялянскіх дзяцей. Асноўным выкладчыкам быў Фока Дземідовіч, прыгонны, але і сам Леў Мікалаевіч часта праводзіў заняткі.
У сярэдзіне кастрычніка 1848 года Талстой з’ехаў у Маскву, пасяліўшыся там, дзе пражывалі многія яго сваякі і знаёмыя, — у раёне Арбата. Ён спыніўся ў доме Івановай у Ніколапескаўскім завулку. У Маскве ён збіраўся пачаць падрыхтоўку да здачы кандыдацкіх экзаменаў, аднак заняткі так і не былі пачаты. Замест гэтага яго прыцягнуў зусім іншы бок жыцця — свецкае жыццё. Акрамя захаплення свецкім жыццём, у Маскве у Льва Мікалаевіча ў зіму 1848—1849 гадоў упершыню з’явілася захапленне картачнай гульнёй. Але так як ён гуляў вельмі азартна і не заўсёды абдумваючы свае хады — часта прайграваў.
З’ехаўшы ў Пецярбург у лютым 1849 года, праводзіў час у гулянкі з К. А. Іславіным — дзядзькам сваёй будучай жонкі («Любоў мая да Іславіна сапсавала для мяне цэлых 8 месяцаў жыцця ў Пецярбургу»). Увесну Талстой пачаў здаваць экзамен на кандыдата правоў; два экзамены, з крымінальнага права і крымінальнага судаводства, здаў шчасна, аднак трэці экзамен ён здаваць не стаў і з’ехаў у вёску.
Пазней прыязджаў у Маскву, дзе часта праводзіў час у азартных гульнях, што нярэдка адмоўна адбівалася на яго фінансавым становішчы. У гэты перыяд жыцця Талстой асабліва горача цікавіўся музыкай (ён сам нядрэнна іграў на раялі і вельмі цаніў любімыя творы ў выкананні іншых). Захапленне музыкай заахвоціла яго пазней да напісання «Крэйцаравай санаты».
Любімымі кампазітарамі Талстога былі Бах, Гендэль і Шапэн. Развіццю любові Талстога да музыкі садзейнічала і тое, што ў час паездкі ў Пецярбург ў 1848 годзе ён сустрэўся ў вельмі мала прыдатнай абстаноўцы танцкласа з адораным, але злямчаным з шляху немцам-музыкам, якога пазней апісаў у аповесці «Альберт». У 1849 годзе Леў Мікалаевіч пасяліў у сябе ў Яснай Паляне музыканта Рудольфа, з якім гуляў у чатыры рукі на раялі. Захапіўшыся ў той час музыкай, ён па некалькі гадзін у дзень гуляў творы Шумана, Шапэна, Моцарта, Мендэльсона. У канцы 1840-х гадоў Талстой у суаўтарстве са сваім знаёмым Зыбіным злажыў вальс, які ў пачатку 1900-х гадоў выканаў пры кампазітара С. І. Танеева, які зрабіў нотны запіс гэтага музычнага твора (адзiнага, складзенага Талстым). Шмат часу ішло таксама на гулянкі і паляванне.
Узімку 1850—1851 гг. пачаў пісаць «Дзяцінства». У сакавіку 1851 года напісаў «Гісторыю учорашняга дня». Праз 4 гады пасля таго, як ён пакінуў універсітэт, у Ясную Паляну прыехаў брат Льва Мікалаевіча Мікалай, які служыў на Каўказе. Ён запрасіў малодшага брата далучыцца да ваеннай службы на Каўказе. Леў пагадзіўся не адразу, пакуль буйны пройгрыш у Маскве не паскорыў канчатковае рашэнне. Біёграфы пісьменніка адзначаюць значные і станоўчы ўплыў брата Мікалая на юнага і неспрактыкаванага ў жыццёвых справах Льва. Старэйшы брат у адсутнасць бацькоў быў яму сябрам і настаўнікам.
Каб расплаціцца па даўгах, трэба было скараціць свае выдаткі да мінімуму — і ўвесну 1851 года Талстой паспешліва з’ехаў з Масквы на Каўказ без пэўнай мэты. Неўзабаве ён вырашыў паступіць на ваенную службу, але для гэтага яму не хапала неабходных дакументаў, пакінутых у Маскве, у чаканні якіх Талстой пражыў каля пяці месяцаў у Пяцігорску, у простай хаце. Значную частку часу ён праводзіў на паляванні, у грамадстве казака Япішкі, прататыпа аднаго з герояў аповесці «Казакі», які фігуруе там пад імем Ярошкі.