Шакала́д — прадукт, які вырабляецца з дапамогай пладоў трапічнага какававага дрэва. Какава была ўпершыню акультыравана чалавекам не менш трох тысячагоддзяў назад у Мексіцы, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы. Яе ранняе дакументальна падзьцверджаная выкарыстанне каля 1100 да н.э. Большасць народнасцей Мезаамерыкі выраблялі шакаладныя напоі, у тым ліку і ацтэкі, якія рабілі напой, вядомы як ксакалатл, што ў перакладзе азначае «горкая вада». Насенне дрэва какавы маюць інтэнсіўны горкі смак, і павінны быць ферментаваны дзеля вырабу пэўнага густа.
Пасля закісання бабы сушаць, чысцяць, а затым смажаць, у той час як абалонка выдаляецца для вытворчасці какавага зерня. Зерне затым драбняць у цёртую какаву, чысты шакалад у грубай форме. З-за таго, што цёртая какава звычайна мае звадкаваны стан, з яе з дапамогай іншых кампанентаў ці без іх атрымоўваюць шакаладны лікёр. Лікёр таксама можа быць апрацаваны на два складнікі: какава і какава-алей. Несалодкая выпечка шакаладу, гэта значыць горкі шакалад, утрымоўвае ў першую чаргу какаву і какава-алей у розных прапорцыях. Большая частка шакаладу спажываецца сёння ў выглядзе салодкага шакаладу, гэта значыць спалучэнне какавы, какава-алею і іншых тлушчоў і цукру. Малочны шакалад з'яўляецца салодкім шакаладам, які дадаткова змяшчае сухое малако або згушчанае малако. Белы шакалад змяшчае какава-алей, цукар і малако, але не какаву.
Какава ўтрымлівае алкалоіды, напр. тэабрамін і фенілетыламін, якія маюць фізіялагічнае ўздзеянне на арганізм. Гэта звязваецца з узроўнем сератаніну ў мозгу. Некаторыя даследаванні выявілі, што шакалад, калі яго ядуць ва ўмераных колькасцях, можа прывесці да зніжэння артэрыяльнага ціскуTaubert, Dirk; Renate Roesen, Clara Lehmann, Norma Jung, Edgar Schömig (4 July 2007). «Effects of Low Habitual Cocoa Intake on Blood Pressure and Bioactive Nitric Oxide». The Journal of the American Medical Association. Наяўнасць тэабраміну аказвае таксічны эфект для некаторых жывёл«Veterinary Q & A: Chocolate Toxicity» . About.com., асабліва сабакаў і катоў.
Шакалад стаў адным з самых папулярных відаў прадуктаў харчавання ў свеце. Падарункі з шакаладу фармуюцца ў розных формах, што стала традыцыйным на розныя святы, напр. шакаладныя зайчыкі і яйкі карыстаюцца папулярнасцю на Вялікдзень, шакаладны Дзед Мароз і іншыя сімвалы свята Калядаў, шакаладныя сэрцы на Дзень Святога Валянціна. Шакалад таксама выкарыстоўваецца ў халодных і гарачых напоях, для вытворчасці малочнага шакаладу і гарачага шакаладу.
Цёртая какава выкарыстоўвалася першапачаткова ў Цэнтральнай Амерыцы ў якасці напою і як інгрэдыент да прадуктаў харчавання. Шакалад гуляў адмысловую ролю ў культурах мая і ацтэкаў, асабліва на каралеўскія і рэлігійныя мерапрыемствы. Святары прадстаўлялі насенне какавы як дары багам і выкарыстоўвалі напоі з шакаладу падчас святых цырымоній. Усе вобласці, якія былі заваяваны ацтэкамі, спаганяліся імі адмысловым падаткам какава-бабаміJustin Kerr. «Chocolate: A Mesoamerican Luxury 1200—1521 — Obtaining Cacao». Field Museum..
Еўрапейцы для вырабу шакаладу дадавалі цукар і малако, два кампаненты, якія былі невядомы мексіканцам. У адрозненне ад індзейцаў еўрапейцы ніколі не змяшчалі шакалад у свой агульны рацыён, але выкарыстаўваюць яго як дэсерт і ласунак. У XIX стагоддзі, англійскі вырабнік шакаладу Джон Кедберы распрацаваў працэс эмульгавання, які даў магчымасць бырабляць цвёрды шакалад. Нягледзячы на тое, што какава паходзіць з Паўднёвай Амерыцы, Заходняя Афрыка на сёння вырабляе амаль дзве траціны какавы ў свеце, а на Кот-д’Івуар прыпадае амаль палову з гэтай лічбы.
Этымалогія
Слова «шакалад» перайшло да еўрапейскіх моў з іспанскай, аднак як яно трапіла да іспанскай мовы, вядома горш. Найбольш цытаванай версіі ёсць запазычанні словы з наўатль, мовы ацтэкаў, дзе слова xocolātl (у больш позняй транскрыпцыі chocolatl, вымаўляецца «шоколатль», ад xococ — «горкі», «кіслы» і atl — «вада», «напой») выкарыстоўвалася для абазначэння шакаладнага напою. Аднак, паводле дадзеных лінгвіста Уільяма Брайта, слова xocolātl не сустракалася ў крыніцах каланіяльнага часу і таму верагодна з'яўляецца больш познім утварэннем. Паводле дадзеных мексіканскага гісторыка і палітыка Франсіска Хаўера Сантамарыя, слова «шакалад» адбываецца ад слова юкатэкскай мовы мая chocol — «гарачы» і словы мовы наўатль atl — «вада». Нарэшце нядаўна дацкія лінгвісты Дакін і Віхман прапанавалі версію ўзнікнення слова ад слова ўсходняга дыялекту наўатль chicolatl — «збіты напой», з-за звычкі тубыльных мексіканцаў піць гарачы шакалад са збітай пенай.
Гісторыя
Выкарыстанне ў Мезаамерыцы thumb|200px|справа|Маянскі кіраўнік забараняе чалавеку кранацца кубак з шакаладам Шакалад выкарыстоўваўся ў якасці напою на працягу амаль усёй сваёй гісторыі. Самы ранні запіс выкарыстання шакаладу ўзыходзіць да альмекаў. У лістападзе 2007 года археолагі паведамілі пра выяўленне доказаў пра самае старое вядомае вырошчванне і выкарыстанне какавы ў рэгіёне гораду Пуэрта-Эскандыда ў Гандурасе, пачынаючы прыкладна з 1400 па 1100 гады да н.э.«New Chemical Analyses Take Confirmation Back 500 Years and Reveal that the Impetus for Cacao Cultivation was an Alcoholic Beverage». Penn Museum.. Рэшткі знойдзеных пасудзін указваюць на тое, што першым выкарыстаннем какавы было не проста выраб напоя, але і ў якасці крыніцы закісання цукру для алькагольнага напою, пра што сведчыць белая мякаць вакол какава-бабоў. У часы цывілізацыі мая дрэвы какавы вырошчвалі ў дварах жытла«Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) — Obtaining Cacao». Field Museum. і выкарыстоўвалі насенне какавы для вырабу пеністага горкага напою«Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) — Making Chocolate». Field Museum.. Дакументы Мая сведчаць пра тое, што шакалад выкарыстоўваўся ў цырыманіяльных мэтах, у дадатак да ўжывання ў паўсядзённым жыцці«Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) Using Chocolate». Field Museum.. Рэшткі шакаладу былі знойдзены ў банцы часоў старажытных мая ў Рыа Асуль у Гватэмале, што кажа аб тым, што Мая пілі шакалад каля 400 года. Банка размяшчалася ў адной з грабніц класічнага перыяду Мая ад 460 да 480 года. Мая лічацца вынаходнікамі стварэння першага сучаснага шакаладнага напою больш за 2000 гадоў таму, нягледзячы на тое, што з'явіўшыся ў Еўропе напой прайшоў шмат змен у спосабе гатавання і выкарвстанні інгрэдыентаўEarley, Diane (2001). «The Official M&M's History of Chocolate». Charlesbridge Publishing. ISBN 1-57091-448-6..
Віды шакалада малочны шакалад, у склад якога ўваходзіць не менш 12 % сухіх рэчываў малака і не менш 2,5 % малочнага тлушчу белы шакалад, у складзе якога адсутнічаюць какава цертая і какава-парашок шакалад з начынкай, які ўтрымлівае не менш 40 % шакаладу і не больш 60 % начынкі шакаладны выраб, дзе шакалад складае 25—40 % ад агульнай масы шакалад у парашку, у якім доля какава-прадуктаў не менш 32 % (гл. таксама: какава-парашок).
Вытворчасць шакаладу
Зыходная сыравіна
Асноўнай сыравінай для вытворчасці шакаладу і какава-парашка з'яўляюцца какава-бабы — насенне какава-дрэва, які расце ў трапічных раёнах зямнога шара. Найменні таварных гатункаў какава-бабоў адпавядаюць назве раёна іх вытворчасці, краіны або порта іх вывазу (Гана, Баия, Камерун, Трынідад і інш.). Па якасці какава-бабы падпадзяляюць на дзве групы:
высакародныя (гатункавыя), якія валодаюць далікатным густам і прыемным тонкім водарам са мноствам адценняў (Ява, Трынідад і інш.); спажывецкія (ардынарныя), якія маюць горкі, даўкі кіслявы густ і моцны водар (Баія, Пара і інш.). какава-бабы знаходзяцца ў мякаці плёну какава-дрэва па 30-50 шт., маюць міндалепадобную форму, даўжыню каля 2,5 см. Боб складаецца з цвёрдага ядра, утворанага двума семядолямі, зародка (парастка) і цвёрдай абалонкі (какававелы).
Какава-бабы свежасабранага плёну не валодаюць смакавымі і араматычнымі ўласцівасцямі, характэрнымі для шакаладу і какава-парашка, маюць горка-даўкі прысмак і бледную афарбоўку. Для паляпшэння густу і водару іх падвяргаюць на плантацыях ферментацыі і сушцы.
Асноўнымі кампанентамі сухога рэчыва какава-бабоў з'яўляюцца тлушчы, алкалоіды — тэабрамін, кафеін (у нязначных колькасцях), бялкі, вугляводы, дубільныя і мінеральныя рэчывы, арганічныя кіслоты, араматычныя злучэнні і інш.
Паўфабрыкаты
У працэсе апрацоўкі бабы чысцяць, сартуюць і абсмажваюць, дробняць ў крупку, якую размалывают ў вадкую масу. Тлушч складае 52-56 % сухіх рэчываў какава-боба; ён называецца алей какавы. Пры тэмпературы 25 °C алей какавы цвёрды і крохкі, а пры 32 °C — вадкае, таму ў роце ён плавіцца без астатку.
У працэсе тэхналагічнай апрацоўкі з какава-бабоў атрымліваюць паўфабрыкат — какава цёртае. З гэтай вадкай масы на спецыяльным прэсе вырабляюць адціск какава-алею, пасля чаго ў прэсе застаецца какава-макуха. Какава цёртай і алей какавы з цукровай пудрай выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі шакаладу, а з какава-макухі атрымліваюць какава-парашок.
Шакаладная маса вырабляецца з сумесі цукру (як правіла, цукровай пудры), цёртага какава і алею какавы, з даданнем смакавых і араматычных інгрэдыентаў. Сумесь здрабняецца (цвёрдыя часціцы не павінны быць буйней 20 мкм), яшчэ раз змешваецца з какава-алеем, астуджаецца да 30-31 °C, пасля чаго паступае ў аўтамат для фармоўкі.
Віды шакаладу
Па ступені здробненых часціц шакалад дзеліцца на звычайны і дэсертны:
Дэсертная шакаладная маса мае высокія араматычныя годнасці і тонкую дысперснасць. Гэтыя ўласцівасці яна набывае ў выніку асабліва дбайнай і працяглай апрацоўкі. Утрыманне цукру ў ёй не больш за 55 %. Звычайная шакаладная маса валодае ніжэйшымі смакавымі і араматычнымі вартасцямі і менш тонкай дысперснасцю. Утрыманне цукру ў ёй не больш за 63 %.
У залежнасці ад складу шакалад дзеляць на горкі, малочны і белы; існуюць і дыябетычныя разнавіднасці: Чорны (горкі) шакалад робяць з цёртай какавы, цукровай пудры і алею какавы. Змяняючы суадносіны паміж цукровай пудрай і какава цёртым, можна змяняць смакавыя асаблівасці атрымліваецца шакаладу — ад горкага да салодкага. Чым больш у шакаладзе цёртага какава, тым больш горкім густам і больш яркім водарам валодае шакалад. Малочны шакалад з даданнямі вырабляюць з цёртага какава, алею какава, цукровай пудры і сухога малака. Часцей за ўсё выкарыстоўваюць плёнкавага сухое малако тлустасцю 2,5 % ці сухія вяршкі. Водар малочнаму шакаладу надае какава, густ складаецца з цукровай пудры і сухога малака. Белы шакалад рыхтуюць з алею какавы, цукру, плёнкавага сухога малака і ваніліну без дадання какава-парашка, таму ён мае крэмавы колер (белы) і не ўтрымлівае тэабраміну. Своеасаблівы густ белы шакалад набывае дзякуючы асабліваму сухому малаку, які мае карамельны прысмак. Дыябетычны шакалад прызначаны для хворых на цукровы дыябет. Замест цукру выкарыстоўваюцца падсалодвальнікаў, такія як сорбіт, ксіліт, маніт або ізамальт. Порысты шакалад атрымліваюць у асноўным з дэсертнай шакаладнай масы, якую разліваюць у формы на ¾ аб'ёму, змяшчаюць у вакуум-катлы і вытрымліваюць ў вадкім стане (пры тэмпературы 40 °C) на працягу 4 гадзін. У вакууме дзякуючы пашырэнню бурбалак паветра утвараецца сітаватая структура пліткі. Шакалад у парашку выпрацоўваюць з какава цёртага і цукровай пудры без даданняў або з даданнем малочных прадуктаў.
Прадукты з шакаладу Шакаладная паста, акрамя плітак, можа сервіравацца ў батончыка, цукерках, у выглядзе розных фігурак, медалёў і нават у форме шакаладнага фантана.