Варшаўскае гета

Варшаўскае гета () — найбуйнейшае яўрэйскае гета з усіх, якія былі створаны нацыстамі на акупаваных тэрыторыях. У пік на тэрыторыі гета знаходзілася больш за 450 тысяч вязняў.

Варшаўскае гета было створана ў 1940 годзе пасля акупацыі Польшчы Германіяй. Першапачаткова вязнямі гета стала 375 тысяч чалавек, аднак у 1941 годзе колькасць вязняў вырасла да 450 тысяч. У 1942 годзе пачалася дэпартацыя яўрэяў з гета ў лагер смерці ў Трэблінцы.

18 красавіка 1943 года Яўрэйскі воінскі саюз і Яўрэйская баявая арганізацыя пачалі паўстанне ў Варшаўскім гета. Паўстанне было жорстка задушана, каля 10 тсяч вязняў гета было забіта, каля 50 тысяч вязняў было адпраўлена ў лагеры смерці. У выніку паўстання гета было ліквідавана акупацыйным урадам.

Перадумовы У 1938 годзе ў Варшаве пражывала 368 394 яўрэя, што складала 29,1 % насельніцтва сталіцы. У 1939 г. Варшава была самай вялікай канцэнтрацыяй яўрэяў у Еўропе і другой пасля Нью-Йорка ў свеце.

Падчас абароны горада ў верасні 1939 г. яўрэйскі квартал падвяргаўся асаблівай лютасці немцаў.

Паводле перапісу яўрэйскага насельніцтва, праведзенага 28 кастрычніка 1939 г. па просьбе нямецкіх акупацыйных уладаў, у Варшаве на той час пражывала 359 827 яўрэяў. Яўрэйскае насельніцтва пачало расці ў наступныя месяцы ў выніку перасялення ў сталіцу з лістапада 1939 г. па кастрычнік 1940 г. каля 90 000 яўрэяў. Яўрэі, вывезеныя з акупаваных тэрыторый Польшчы, уключаных непасрэдна ў склад Трэцяга Рэйху (перш за ўсё з Лодзі і раёна Цеханаў).

13 лістапада 1939 г. у адказ за расстрэл Пінкусам Зыльбернгам польскага паліцэйскага на гэтым участку немцы арыштавалі 53 жыхароў дамоў па вул. Налеўкі 9. Нягледзячы на выплату 300 тысяч. укладу ўсе арыштаваныя 21 лістапада 1939 г. былі забіты. Гэта быў першы масавы расстрэл яўрэяў у Варшаве.

Дыскрымінацыя

Пераслед яўрэйскага насельніцтва пачаўся адразу пасля ўваходжання нямецкіх войскаў у горад 1 кастрычніка 1939 г. Абавязваліся кланяцца, яўрэйскіх жанчын зневажалі, старых і дзяцей збівалі і жорстка абыходзіліся, скідвалі галаўныя ўборы, запрагалі ў калёсы, адразалі бароды і г.д.

Пасля стварэння Генэрал-губернатарства (26 кастрычніка) нямецкія ўлады пачалі выдаваць чарговыя пастановы, якія дыскрымінавалі яўрэйскіх жыхароў сталіцы і санкцыянавалі першыя рэпрэсіі. У кастрычніку 1939 г. «арыйскім» крамам і кавярням было забаронена абслугоўваць яўрэяў. Банкаўскія рахункі і дэпазіты, якія належалі яўрэям, былі заблакіраваны, зняцце грошай абмежавана 250 злотымі ў тыдзень і забаронена захоўваць наяўныя грошы больш за 2000 злотых. Гарадское праўленне забараняла дапамагаць яўрэйскаму насельніцтву і загадала звальняць служачых-яўрэяў.

У лістападзе 1939 г. яўрэйскія прадпрыемствы былі ўведзены ў прымусовы кантроль, а ў снежні ламбардам забаранілі вяртаць яўрэям закладзеныя рэчы. У тым жа месяцы быў уведзены абавязак рэгістрацыі яўрэйскай маёмасці і абавязковая праца для мужчын-яўрэяў ва ўзросце ад 14 да 60 гадоў. Да стварэння гета яўрэі працавалі прыкладна ў 130 месцах Варшавы (так званых фарпостах), напр. аб’ектах, якія належаць паліцыі, арміі, чыгунцы і пошце, а таксама пры расчыстцы завалаў і ўборцы горада. Абавязковая праца была два дні на тыдзень, і праца, часта спалучаная з пабоямі і здзекамі, працягвалася да 12 гадзін у суткі. У жніўні 1940 г. на прымусовых работах было адпраўлена 105 тыс. яўрэяў.

У 1940—1943 гадах немцы прымусова наймалі яўрэяў на будаўніцтва супрацьпаводкавых валаў на правым беразе Віслы ад Слівіцкага форта да Райшэва; многія з іх загінулі і пахаваны там. Адзін з працоўных лагераў, дзе яны жылі, быў у Пекелку.

Па распараджэнні губернатара Варшаўскага дыстрыкта Людвіга Фішара ад 24 лістапада 1939 г. яўрэі ва ўзросце ад 12 гадоў павінны былі насіць на правым «перадплеччы» белую павязку з «намаляванай яўрэйскай блакітнай зоркай». Для мэт гэтага патрабавання яўрэй вызначаецца як асоба «яўрэйскай веры», а таксама асоба, у якой хаця б адзін з бацькоў быў або з’яўляецца яўрэем. Аднак у той жа час актам вышэйшага парадку, гэта значыць орданансам генерал-губернатара, ва ўсім генерал-губернатарстве быў уведзены абавязак насіць белую павязку з сіняй «Зоркай Сіёна» (Зоркай Давіда) на правы рукаў верхняй вопраткі ўсім яўрэям старэйшым за 10 гадоў. Увядзенне павязак пагоршыла становішча яўрэяў, бо спрыяла затрыманню на прымусовых работах, рабаванні маёмасці і дамаганням.

Сімвалам зоркі Давіда таксама абазначалі яўрэйскія крамы і майстэрні. Іх уладальнікі, аднак, былі вызваленыя ад уведзенага ў канцы 1939 г. абавязку вывешваць нямецкія шыльды — верагодна, акупацыйныя ўлады не хацелі, каб надпісы на ідыш і іўрыце суседнічалі з надпісамі на нямецкай мове.

Пазнейшым указам генерал-губернатара было ўдакладнена вызначэнне яўрэя ў сэнсе акупацыйнага палажэння. Згодна з адпаведным актам ад 24 ліпеня 1940 г., яўрэям лічыўся кожны былы польскі грамадзянін або асоба без нацыянальнасці, калі ў іх было не менш за трох дзядоў і бабуль «чыста яўрэйскага паходжання» (яўрэй «чыста яўрэйскага паходжання» быў абсалютна вызначаецца як кожны з дзядоў, якія належалі да яўрэйскай рэлігійнай суполкі). Асоба, чые двое бабуль і дзядуляў мелі «чыста яўрэйскае паходжанне», таксама лічылася яўрэем, калі яны адпавядалі адной з дадатковых умоваў, указаных у пастанове, гэта значыць, калі яны належалі да яўрэйскай рэлігійнай суполкі на 1 верасня 1939 г. або пасля гэтай даты або былі жанатыя на яўрэі, або нарадзіўся пасля 31 мая 1941 г. у выніку пазашлюбных сувязяў з яўрэем. Акрамя таго, яўрэем лічыўся кожны, хто быў яўрэем у адпаведнасці з дзеючымі ў Рэйху прававымі нормамі.

У студзені 1940 г. былі зачынены сінагогі, забароненыя сумесныя малітвы ў прыватных дамах. У тым жа месяцы яўрэям забаранілі публічныя бібліятэкі. 26 студзеня 1940 г. ім было забаронена карыстацца чыгункай, а ў лютым прадпрымальнікам было загадана звольніць супрацоўнікаў-габрэяў. У сярэдзіне 1940 г. захоп жылых дамоў, якія належалі яўрэям, а таксама аб’ектаў і прадпрыемстваў аховы здароўя: аптэкі і стаматалагічныя кабінеты. Зачыняліся таксама яўрэйскія кнігарні і бібліятэкі. Былі адменены льготы яўрэяў-фіяробшчыкаў, яўрэям-урачам забаранялася лячыць «арыйскіх» хворых, а яўрэі-хворыя выдаляліся з гарадскіх бальніц. Яўрэі таксама былі выключаны з сістэмы сацыяльнага забеспячэння. Была прыпынена выплата дапамог яўрэям — дзяржаўным пенсіянерам, інвалідам вайны, а таксама ўдовам і сіротам загінуўшых воінаў.

Нямецкія ўлады загадалі выключыць са спісу адвакатаў асоб яўрэйскага паходжання (яўрэі складалі каля 40 % членаў варшаўскай калегіі). Каб надаць гэтаму рашэнню выгляд законнасці, камісарскі дэкан Акруговай рады адвакатаў у Варшаве, распушчанай у снежні 1939 г., фольксдойч Эдвард Вільгельм фон Вендорф загадаў правесці галасаванне па гэтай справе сярод 15 найбольш вядомых варшаўскіх адвакатаў, якія ўваходзілі ў склад т. зв Тайная рада. На здзіўленне немцаў, 14 з іх выступілі супраць пазбаўлення яўрэяў права займацца сваёй прафесіяй, спасылаючыся на адпаведныя артыкулы Гаагскай канвенцыі. Як было абвешчана, тыя, хто прагаласаваў «супраць», былі выключаны са спісу адвакатаў. Паколькі палякі працягвалі даказваць, што выключэнне яўрэяў з прафесіі было незаконным з пункту гледжання права, «у выніку гэтага нападу супраць распараджэнняў нямецкай судовай адміністрацыі» былі праведзены арышты сярод членаў варшаўскай адвакатуры.

У ліпені 1940 г. яўрэям забаранілі выходзіць у гарадскія паркі, сядзець на лаўках у грамадскіх месцах і хадзіць па галоўных вуліцах горада. У верасні яўрэям забаранілі выходзіць на плошчу Пілсудскага (тады ж перайменаваную ў Adolf-Hitler-Platz).

У верасні 1940 г. таксама была ўведзена сегрэгацыя польскага насельніцтва ў трамваях (асобныя часткі вагонаў Nur für Deutsche былі ўведзены ў кастрычніку 1939 г.). З верасня 1940 года яўрэі маглі карыстацца толькі спецыяльнымі трамвайнымі вагонамі з бела-жоўтымі або жоўтымі нумарамі, дадаткова пазначанымі таблічкай з зоркай Давіда за лабавым шклом і таблічкай «Nur für Juden — Толькі для яўрэяў». Таксама яўрэйскаму насельніцтву цалкам забаранялася карыстацца 15 трамвайнымі і адной аўтобуснай лініямі.

З чэрвеня 1940 г. яўрэі пачалі падвяргацца дыскрымінацыі адносна працягласці каменданцкай гадзіны. Потым яна была перанесена — але толькі для «арыйскага» насельніцтва — з 21-га на 22-га. Пасля чарговага пераносу ў кастрычніку 1940 г. (з нагоды першай гадавіны ўтварэння Генерал-губернатарства) з 22-га на 23-е, габрэям было дазволена знаходзіцца на вуліцах за сценамі гета да 19 гадзін, а ў яго сценах — да 21.

Юдэнрат

4 кастрычніка (паводле іншай крыніцы — 7 кастрычніка) 1939 г. нямецкія ўлады стварылі ў Варшаве Яўрэйскую раду (Юдэнрат). Першым старшынёй Рады, якая складалася з 24 радцаў, быў Адам Чарнякоў, якога 23 верасня мэр Варшавы Стэфан Старжынскі прызначыў выканаўчым прэзідэнтам Юдэйскай рэлігійнай абшчыны ў Варшаве. Пасаду віцэ-старшыні Рады заняў Марэк Ліхтэнбаўм.

Юдэнрат складаўся з 26 аддзелаў і налічваў каля 2000 чыноўнікаў. Да жніўня 1942 г. яе галоўная сядзіба знаходзілася ў даваеннай сядзібе яўрэйскай абшчыны па вул. Гжыбоўская 26/28.

Пагромы 1940 года У апошняй дэкадзе сакавіка 1940 г., за некалькі дзён да і падчас Вялікадня, у Варшаве адбыліся буйнамаштабныя антыяўрэйскія пагромы. Групы хуліганаў білі вітрыны, рабавалі яўрэйскія крамы і кватэры, збівалі людзей на вуліцах з павязкамі з зоркай Давіда. Жыхары Варшавы ў цэлым заставаліся пасіўнымі перад абліччам актыўных нападаў на яўрэяў. Падзеі, верагодна, інспіраваныя немцамі, здымаліся імі як сведчанне антысеміцкіх настрояў польскага грамадства. Яны таксама дапамаглі апраўдаць стварэнне гета неабходнасцю абароны яўрэяў ад нападаў палякаў.

Антыяўрэйскія выступленні асуджаліся польскай падпольнай прэсай. Аднак у наступныя месяцы яны працягваліся, хоць і ў значна меншым памеры.

Падрыхтоўка гета У студзені 1940 г. у канцылярыі губернатара Варшаўскага дыстрыкта быў створаны Аддзел перасялення (Umsiedlung) на чале са штандартэнфюрэрам СА Вальдэмарам Шэнам. Гэты аддзел каардынаваў дзейнасць па стварэнні гета.

У сакавіку 1940 г. нямецкая адміністрацыя разглядала праект канцэнтрацыі ўсіх яўрэяў у Генерал-губернатарстве ў Люблінскім дыстрыкце, але ад яго хутка адмовіліся. У гэтай сытуацыі пачаліся працы па размяшчэньні габрэйскага раёну ў Варшаве. Згодна з першым праектам, гета павінна было размешчана ў Празе, таксама разглядалася стварэнне двух асобных перыферыйных гета — у Кола і Грохаве. Аднак яны не былі рэалізаваныя ў сувязі з неабходнасцю адсялення каля 600 тысяч чалавек. У наступныя тыдні праца над планамі стварэння гета ў Варшаве была прыпыненая з-за планаў перасялення ўсіх еўрапейскіх яўрэяў на Мадагаскар пасля заканчэння вайны. Аднак у сувязі з ваенным становішчам Трэцяга рэйха ў жніўні работы па стварэнні гета былі адноўлены. Нарэшце было вырашана стварыць у паўночна-заходняй частцы цэнтра горада закрыты раён, які з XIX ст. быў населены пераважна яўрэямі.

Працэс ізаляцыі гэтай часткі Варшавы з-за пагрозы нібыта эпідэміі пачаўся зімой 1939/1940 г., калі на памежных вуліцах раёна былі размешчаны белыя дошкі з надпісамі на польскай і нямецкай мовах, якія засцерагалі ад знаходжання ў раёне заселена яўрэйскім насельніцтвам з-за небяспекі тыфу.

Вясной 1940 г. было прынята рашэнне пабудаваць сцены вакол «зоны эпідэміі», населенай пераважна яўрэямі, каб абараніць жыхароў астатняй часткі горада. 27 сакавіка 1940 г., падчас антыгабрэйскіх выступаў у горадзе, Габрэйскі савет атрымаў ад немцаў карту, якая вызначала межы «зоны, закрытай з-за чумы» (Seuchen-Sperrgebiet), разам з загадам пачаць будаўніцтва сцен у пазначаных на ім месцах. Немцы заявілі прадстаўнікам Рады, што «сцены існуюць, каб ахоўваць габрэяў ад эксцэсаў».

Будаўнічыя работы, якія праводзіў Савет па ўзвядзенні сцен, пачаліся 1 красавіка 1940 года

Стварэнне гета

Гета («яўрэйскі квартал») у Варшаве быў створаны 2 кастрычніка 1940 г. распараджэннем губернатара Варшаўскага дыстрыкта Людвіга Фішара, выдадзеным на падставе пастановы аб абмежаванні знаходжання ў Генерал-губернатарстве ад 13 верасня 1940 г. Гэтая інфармацыя была агучана ў вулічныя мегафоны 12 кастрычніка.