Другая бітва за Фалуджу— штурм іракскага горада Фалуджа кааліцыйнымі войскамі на чале з ЗША, праведзены ў лістападзе—снежні 2004 года, які праходзіў у рамках амерыканскай аперацыі «Лютасць прывіда» () і іракскай «Аль-Фаджр» ( «рассвет»). З’яўляецца самай крывавай бітвай Іракскай вайны і самай крывавай для амерыканскай арміі з заканчэння вайны ў В’етнаме. Па маштабах баёў і разбурэнняў падзеі ў Фалуджы таксама сталі найбуйнейшымі гарадскімі сутыкненнямі ў гісторыі Ірака, саступаючы толькі Масульскай аперацыі 2016—2017 гадоўБитва за Мосул: как изменился расклад сил в главном сражении в Ираке // Настоящее время, 7 ноября 2016.
Падчас баявых дзеянняў паўстанцкім рухам шырока выкарыстоўвалася разгалінаваная сістэма абароны, якая складалася з агнявых кропак, засад, тунеляў, бункераў і мінных загарод, уключаючы замініраваны транспарт. На апошнім этапе інсургенты займаліся адзінкавымі рэйдамі на праціўніка. Тактыка кааліцыйных сіл прадугледжвала паступовую ачыстку гарадскіх кварталаў, выяўленне і знішчэнне варожых пазіцый пасродкам абыхода будынкаў, што меркавала ўзаемадзеянне пяхоты і бранятэхнікі, падтрыманых артылерыяй і авіяцыяйРоман Понамаренко. Фаллуджа — «кладбище для американцев» . Арсенал-Коллекция 2013 № 10 (16). Падчас баёў апошнімі выкарыстоўваліся забароненыя міжнароднымі канвенцыямі бомбы з белым фосфарам, што пасля негатыўна паўплывала на ўзровень розных захворванняў у рэгіёне.
Прадмовы У 2004 годзе адным з ключавых цэнтраў баевікоў у Іраку стаў горад Фалуджа ў правінцыі Анбар, населенай пераважна сунітамі. На канец сакавіка атрады супраціву фактычна кіравалі горадам. Аднак кааліцыя не спяшалася праводзіць якія-небудзь аперацыі ў гэтым раёне. Толькі інцыдэнт з забойствам чатырох супрацоўнікаў прыватнай ваеннай кампаніі ESS падштурхнуў замежнікаў да рашучых дзеянняў. Ужо 4 красавіка амерыканская армія пачынае аперацыю «Пільная рашучасць» (), якая меркавала зачыстку Фалуджы ад партызанСекретный доклад о поражении американской армии в Фаллудже, Ирак // WikiLeaks.
Баевікі, карыстаючыся падтрымкай мясцовых жыхароў, аказалі сур’ёзнае супраціўленне амерыканскім сілам, якія не змаглі заняць нават палову горада. Становішча апошніх пагаршаў міжнародны ціск і шыіцкае паўстанне на поўдні краіны. Тады камандаванне ЗША пачало на перамовы з ворагам. Бакі заключылі паміж сабой пагадненне, па якім амерыканская армія пакідала занятыя кварталы, а замест іх тут фармавалася іракская брыгада (1100 чалавек) для кантролю над горадам і прадухілення пранікнення ў яго найбольш актыўных паўстанцаў. Брыгада была ўзброена амерыканскай зброяй, камандаваў ёю іракскі генерал. Пасля гэтага, з мая па верасень 2004 года, сітуацыя ў раёне Фалуджы заставалася досыць спакойнай, хоць меў месца шэраг узброеных сутыкненняў паміж сіламі ЗША і партызанамі. Эксперымент з Фалуджыйскай брыгадай апынуўся няўдалым: падраздзяленне практычна развалілася, а пастаўленая ёй амерыканская зброя трапіла ў рукі паўстанцаў.
Восенню 2004 года амерыканскія войскі пачалі маштабную аперацыю супраць баевікоў у суніцкіх раёнах, мэтай якой з’яўлялася знішчэнне асноўных ачагоў паўстанцкага руху для правядзення першых пасля 2003 года парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбараў. Ужо ў пачатку кастрычніка пасля трохдзённых баёў быў узяты горад Самара. Пасля гэтага ўсе сілы былі кінуты на захоп гарадоў Фалуджа і Рамадзі. Фалуджа была блакавана, і адначасова па ёй наносіліся масіраваныя бомбавыя ўдары. Амерыканцы ў першую чаргу патрабавалі, каб гарадскія ўлады выдалі ім Абу Мусаба аз-Заркаві, галаву якога Пентагон ацаніў у 25 млн долараўАбу Мусаб аз-Заркави вошёл в тройку самых «дорогих» террористов .
Падрыхтоўка і сілы бакоў
Кааліцыя Перш чым пачаць наступленне, амерыканскія войскі і саюзнікі ўсталявалі вакол горада кантрольна-прапускныя пункты, каб перашкодзіць каму-небудзь увайсці ў населены пункт, а таксама перахапіць паўстанцаў. Акрамя таго, праводзіламя паветраная здымка для падрыхтоўкі дакладныя карт горада. Адначасова кааліцыйныя сілы два з паловай тыдня праводзілі авіяцыйныя і артылерыйскія ўдары па Фалуджы.
Амерыканскія, іракскія і брытанскія войскі налічвалі ад 13 500 да 15 000 чалавек. ЗША сабралі каля 6500 марскіх пяхотнікаў і 1500 салдат сухапутнай арміі, а таксама каля 2500 вайскоўцаў ВМС, якія выконвалі аператыўныя і дапаможныя функцыі. Усе яны былі згрупаваны ў дзве палкавыя баявыя групыLowry, Richard S. (2010). New Dawn: The Battles for Fallujah. Savas Beatie. pp. 269—279. .. Сярод сіл новай іракскай арміі налічвалася да 2000 байцоў. Брытанцы падключылі 3-і шатландскі пяхотны батальён (больш вядомы як «Чорны дазор») і элітны 22-і полк SASUrban, Mark, Task Force Black: The Explosive True Story of the Secret Special Forces War in Iraq , St. Martin’s Griffin , 2012 ,p.65. Гэты кантынгент быў падтрыманы самалётамі ваенна-марскога флоту і ВПС, батальёнамі палявой артылерыі арміі ЗША, снайперскімі групамі USSOCOM (сярод тых быў вядомы амерыканскі стралок Крыс КайлKyle, Chris, 1974—2013. American sniper : the autobiography of the most lethal sniper in U.S. military history. — 1st ed. — New York: W. Morrow, 2012. — 381 pages, pages of plates с. — ISBN 9780062082350, 0062082353, 9780062376336, 0062376330, 9780062401724, 0062401726.) і наймітамі з розных прыватных ваенных кампанійОперация «Свобода Ираку»: бои за Эль-Фаллуджу.
ВПС ЗША знішчалі мэты, якія выяўлялі пяхотнымі падраздзяленнямі. Пры гэтым, баючыся выкарыстання баевікамі ПЗРК, такія ўразлівыя самалёты, як АС-130 дзейнічалі практычна толькі ноччу. Значную ролю ў амерыканскіх войсках гулялі снайперы. Падраздзяленні псіхалагічных аперацый прайгравалі цяжкую рок-музыку гурта Metallica, каб прымусіць ворага пакінуць свае пазіцыіБитва за Фаллуджу. Последний отсчёт (США) 2008 год // Военная хроника, 5 июля 2012.
Паўстанцы
Колькасць баевікоў у горадзе ацэньвалася ў 2000—5000 чалавек. Мясцовы супраціў быў прадстаўлена шэрагам суніцкіх груповак, сярод якіх ваенізаванае крыло сацыялістычнай партыі БаасMartin, Guss, The SAGE Encyclopedia of Terrorism, Second Edition, 2011, SAGE Publications (была кіруючай да 2003 г.), умераныя і радыкальныя ісламісты з арганізацый «Ісламская армія ў Іраку», «Джамаат Ансар аль-Суна», «Рэвалюцыйная брыгада 1920», «Ансар аль-Іслам», прадстаўнікі міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі Аль-Каіда і некаторых дробных атрадаўNance, Malcolm W., The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003—2014, CRC Press, 2014 . Таксама меліся замежныя байцы.
За лета і восень члены ўзброеных фарміраванняў стварылі сетку тунэляў, бункераў, наглядальных пазіцый і мінных загарод. У многіх дамах усталёўваліся балоны з газам і бочкі з бензінам, якія можна было падарваць. Вуліцы блакаваліся бетоннымі загародамі. Каб перашкодзіць амерыканскім снайперам займаць пазіцыі на дахах будынкаў, лесвіцы латаліся або абвальваліся, што прымушала салдат карыстацца шляхамі, якія прывядуць іх на міны, «расцяжкі» або ў агнявыя мяшкі. Мініраваліся таксама аўтамашыны, кінутыя на дарогах. Агнявые кропкі знаходзіліся нават у мячэцях і школах Эль-Фаллуджа: борьба за город в условиях господства в воздухе // Александр Гелогаев, Belarus Security Blog, 10 октября 2018.
У распараджэнні груповак мелася пераважна стралковая зброя, у асноўным ад былой арміі Садама Хусейна альбо кантрабанды. Практычна кожны баявік меў якую-небудзь мадыфікацыю аўтамата Калашнікава, шырокае распаўсюджванне атрымалі РПГ-7 і ручны кулямёт Калашнікава. Прысутнічаў нязначны запас заходняй стралковай зброі. Частка ўзбраення маральна састарэла, але партызаны паспяхова падтрымлівалі экіпіроўку ў надзейнай стане. Элітныя падраздзяленні і снайперскія групы (у сярэднім былі колькасцю ў пяць чалавек) мелі найлепшыя абразцы, у тым ліку снайперскія вінтоўкі ДрагуноваВооружение и снаряжение снайперов иракских повстанцев // Современная армия, 6 мая 2013.
Ход баёў
8 лістапада пачынаецца наступленне на Фалуджу. Чатыры ўзмоцненых батальёна марскіх пяхотнікаў ЗША склалі ўдарную групу, якая павінна была прарвацца да цэнтра горада. На іракскую армію легла задача прыкрываць амерыканцам тыл і праводзіць зачыстку будынкаў. Адна група атакавала горад з паўночнага ўсходу і павінна была ўзяць пад кантроль раён Аскары. Другая група ўзяла пад кантроль вакзал на поўначы і пачала прасоўвацца да цэнтра праз раён Джалан. Аскары ўдалося ўзяць адносна лёгка, але ў Джалане баевікі аказалі адчайны супраціў. Некалькім амерыканскім танкам атрымалася прабіцца да цэнтра Фалуджы, аднак пад ціскам партызан яны вымушаны былі адступіцьБои в Фаллудже не прекращаются // Сергей Карамаев, Lenta.ru, 11 ноября 2004. Пасля гэтага пачаўся масіраваны абстрэл пазіцый баевікоў з дапамогай авіяцыі, верталётаў, артылерыі і танкаў. Хутка войскі кааліцыі змаглі захапіць асноўныя масты, а таксама шпітальны комплекс, размешчаны на паўвостраве на рацэ Еўфрат. Менавіта туды, як першапачаткова меркавалася, паўстанцы будуць адступаць з цэнтра горада. Пазней высветлілася, што адтуль планавалася весці маштабную прапагандысцкую кампанію аб ліку грамадзянскіх ахвяр з-за дзеянняў замежнікаў і іх саюзнікаўWise p. 75.
На наступны дзень, 9 лістапада, аднавіліся паветраныя бамбардзіроўкі. Кааліцыяй у горадзе была адключана ўся электрычнасць. Пачалося цяжкае прасоўванне ад будынка да будынка, праверкі памяшканняў, вулічныя баі. Для захавання жыццяў салдат пры ўваходзе ў дамы, часта акружаныя сценамі, выкарыстоўвалася выбухоўка або танкі. Браніраванымі бульдозерамі амаль адразу ж ачышчаліся ад абломкаў вуліцы, важныя для наступлення. У той жа дзень партызаны збілі амерыканскі вайсковы верталёт.
10 лістапада амерыканскае камандаванне заявіла аб вызваленні ад паўстанцаў большай часткі горада. Заяўлялася аб захопе 80 % горада, у той час як сілы супраціву перайшлі да адзіночных нападаў у шэрагу раёнаў замест поўнамаштабных баявых дзеянняў. Таксама казалася, што пры адступленні яны ўсталёўваюць на дарогах розныя міні-пасткі, што значна абцяжарвае прасоўванне кааліцыіОперация без наркоза: Эль-Фаллуджа стал мертвым городом // Александр Тимонин, Редакция «Российская газета», 15 октября 2004.
Як паведамлялася 11 лістапада, амерыканцы страцілі два верталёты «Cobra» і танк Abrams, што падарваўся на самаробнай выбуховай прыладзе, у выніку чаго адзін танкіст загінуў і яшчэ адзін атрымаў раненні. 13 лістапада Узброеныя сілы ЗША абвясцілі аб паспешнай перамоге, калі як у рэальнасці сутыкненні яшчэ працягваліся. Асабліва жорсткія сутычкі адбыліся на наступны дзень.
У той жа час, нягледзячы на страту частцы горада, паўстанцы правялі шэраг паспяховых нападаў на сілы праціўніка. У тактыцы кіраўніцтва інсургентаў стала больш аддаваць перавагу рэйдам невялікіх груп у 10 чалавек, узброеных РПГ і стралковай зброяй. Атрады ладзілі засады на кааліцыйныя войскі, імкнучыся пераважна знішчыць амерыканскую бранятэхніку. Так за 2 тыдні ў ходзе рэйдаў малых груп былі знішчаны 4 танкі і 25 вайскоўцаў ЗШААнти-империалистические войны арабского народа. Иракская война (Часть 3. Иракская война и её значение). // Голос Арабов, 9 октября 2018. У гэты перыяд амерыканскія ВПС звяртаюцца да бамбардзіроўкаў фосфарнымі бомбамі, што паказалі вялікую эфектыўнасць у справе вызвалення горада ад баевікоў. Амерыканцам атрымалася канчаткова здушыць супраціў на ўскраінах і за межамі Фалуджы, цалкам засяродзіўшыся ў гарадской мяжы.
18 лістапада, па заяве катарскага спадарожнікавага тэлеканала al Jazeera, амерыканскія войскі зноў абстрэльвалі горад, а на поўдні і паўднёвым усходзе Эль-Фалуджы былі чутны выбухі і стральба. У небе з’явіліся баявыя верталёты ВПС ЗША. Амерыканскія марскія пяхотнікі раніцай прыступілі да чарговага планавага прачэсвання тэрыторыі. Ператрусу падвяргліся жылыя дамы, а таксама мячэці, якіх у горадзе больш за сто. Камандаванне ЗША называла галоўнымі мэтамі аперацыі знішчэнне ачагоў супраціву і канфіскацыю зброі.