Дыялектыка ( «мастацтва спрачацца, разважаць» ад διά «праз; раздзельна» + λέγω «кажу, выказваю») — метад аргументацыі ў філасофіі, а таксама форма і спосаб рэфлексіўнага тэарэтычнага мыслення, якое даследуе супярэчнасці, якія выяўляюцца ў мыслімым змесце гэтага мыслення.
У дыялектычным матэрыялізме — агульная тэорыя развіцця матэрыяльнага свету і адначасова тэорыя і логіка пазнання. Само слова «дыялектыка» паходзіць з старажытнагрэчаскай філасофіі і стала папулярным дзякуючы «Дыялогам» Платона, у якіх двое ці больш удзельнікаў дыялогу маглі прытрымлівацца розных поглядаў, але імкнуліся знайсці ісціну праз абмен сваімі меркаваннямі. Пачынаючы з Гегеля, дыялектыка супрацьпастаўляецца метафізіцы як спосабу мыслення, што разглядае рэчы і з’явы як нязменныя і незалежныя адна ад адной.
У гісторыі філасофіі асноўныя мысляры вызначалі дыялектыку як: вучэнне пра вечнае станаўленне і зменлівасць быцця (Геракліт); мастацтва дыялогу, які разумеецца як пазнанне ісціны шляхам пастаноўкі навадных пытанняў і метадычных адказаў на іх (Сакрат); метад раздзелу і злучэння паняццяў з мэтай пазнання звышпачуццевай (ідэальнай) сутнасці рэчаў (Платон); навуку, што тычыцца агульных палажэнняў навуковага даследавання — або ж, што тое самае, агульных месцаў (Арыстоцель); вучэнне пра сумяшчэнне супрацьлегласцяў (Мікалай Кузанскі, Джардана Бруна); спосаб разбурэння ілюзій чалавечага розуму, які, імкнучыся да цэльнага і абсалютнага ведання, непазбежна заблытваецца ў супярэчнасцях (Кант); усеагульны метад пазнання супярэчнасцяў як унутраных рухальных сіл развіцця быцця, духу і гісторыі (Гегель).
Гісторыя развіцця паняцця Першыя філасофскія вучэнні ўзніклі 2500 гадоў таму ў Індыі, Кітаі і Старажытнай Грэцыі. Раннія філасофскія вучэнні мелі стыхійна-матэрыялістычны і наіўна-дыялектычны характар. Гістарычна першай формай дыялектыкі з’явілася антычная дыялектыка.
Ва ўсходняй мудрасці тэарэтычнае мысленне прайшло той жа шлях: абапіралася на парнасць катэгорый мыслення, пошук адзінай асновы ў розных, да прамой процілегласці даспеўшых паняццяў і ідэй, вобразаў і сімвалаў як у эзатэрычных, так і ў вядомых філасофскіх кірунках і школах. Хоць для еўрапейца іх экзатычная форма не зусім звыклая, яна ёсць формай адзінства і барацьбы процілегласцяў у змесце мыслімага. Яна наладжвала тэарэтычнае мысленне егіпцян, арабаў, персаў, індусаў, кітайцаў і іншых усходніх мысляроў на ўсведамленне ўсеагульных яго форм, на іх змястоўную класіфікацыю, на пошук разумнай асновы іх узаемавызначальнасці. І ў цэнтры большасці з іх — процілегласць мудрага сузірання вечнага сэнсу быцця мітусліваму дзеянню ў свеце пераходнага. Шлях дасягнення такой здольнасці — у сэнса-чулліва-цялесным дасягненні гармоніі з сабой і светам праз пераадоленне супрацьлеглых момантаў перажывання і дзеяння.
Дыялектыка ў антычнасці Філосафы ранняй грэчаскай класікі казалі пра ўсеагульны і вечны рух, адначасова ўяўляючы сабе космас як завершаную і прыгожую цэласнасць, як нешта вечнае і якое знаходзіцца ў спакоі. Геракліт і іншыя грэчаскія філосафы сфармулявалі канцэпцыі вечнага станаўлення, руху як адзінства супрацьлегласцяў. Арыстоцель лічыў вынаходнікам дыялектыкі Зянона Элейскага, які падверг аналізу супярэчнасці, што ўзнікаюць пры спробе асэнсаваць паняцці руху і множнасці. На падставе філасофіі Геракліта і элеатаў у далейшым узнікла чыста адмоўная дыялектыка ў сафістаў, якія ў бесперапыннай змене супярэчлівых паміж сабой рэчаў, а таксама паняццяў, убачылі адноснасць чалавечага ведання і даводзілі дыялектыку да крайняга скептыцызму, не выключаючы і маралі.
Сам Арыстоцель адрозніваў «дыялектыку» ад «аналітыкі» як навуку пра імаверныя меркаванні ад навукі пра даказальнасць. У вучэнні пра чатыры прычыны — матэрыяльную, форму, дзеянне і мэту — Арыстоцель сцвярджаў, што ўсе гэтыя чатыры прычыны існуюць у кожнай рэчы цалкам неадрозна і тоесна самой рэчы.
Платон, следам за элеатамі (Элейская школа), вызначае сапраўднае быццё як тоеснае і нязменнае, аднак у дыялогах «Сафіст» і «Парменід» абгрунтоўвае дыялектычныя высновы пра тое, што найвышэйшыя роды існага можна мысліць толькі такім чынам, што кожны з іх ёсць і не ёсць, роўны сам сабе і не роўны, тоесны сабе і пераходзіць у сваё «іншае». Таму быццё змяшчае ў сабе супярэчнасці: яно адначасова і адзінае, і множнае, вечнае і пераходнае, нязменнае і зменлівае, знаходзіцца ў спакоі і рухаецца. Супярэчнасць — неабходная ўмова для падштурхоўвання душы да разважання. У Платона прадстаўлена дыялектыка пяці асноўных катэгорый: руху, спакою, адрознення, тоеснасці і быцця, у выніку чаго быццё трактуецца як «актыўная самасупярэчлівая каардынаваная раздзяляльнасць» (А. Ф. Лосеў, А. Г. Спіркін).
У дыялогу «Сафіст» Платон выкладае вучэнне пра роды існага. Аналізуючы суадносіны паняццяў быцця, руху і спакою, Платон кажа пра несумяшчальнасць спакою з рухам; паколькі і рух, і спакой існуюць, то, значыць, быццё сумяшчальнае і з тым, і з другім. Такім чынам, маюцца тры роды: быццё, спакой, рух.
Кожны з гэтых трох родаў ёсць іншае адносна іншых двух родаў і тоеснае адносна самога сябе. У сувязі з гэтым узнікае пытанне пра суадносіны родаў тоеснага і іншага з родамі спакою і руху: супадаюць яны паміж сабой ці адрозніваюцца?
Паколькі і спакой, і рух як тоесныя самім сабе маюць дачыненне да тоеснага, і пры гэтым яны адрозніваюцца паміж сабой, то ні спакой, ні рух не супадаюць з тоесным. Паколькі і спакой, і рух як іншыя адносна іншых родаў маюць дачыненне да іншага і пры гэтым адрозніваюцца паміж сабой, то ні спакой, ні рух не супадаюць з іншым. Такім чынам, спакой і рух адрозніваюцца ад тоеснага і іншага.
Паколькі з існага адно існуе само па сабе, а іншае толькі адносна чаго-небудзь, і пры гэтым іншае існуе толькі адносна чаго-небудзь, то іншае не супадае з быццём, якое ахоплівае як безумоўнае (тое, што існуе само па сабе), так і адноснае (тое, што існуе адносна чаго-небудзь).
Платон робіць выснову пра пяць несумяшчальных адзін з адным родаў існага — быццё, спакой, рух, тоеснае і іншае.Диалектика Платона // Асмус В. Ф. Антычная філасофія
Дыялектыка ў традыцыйнай кітайскай філасофіі
У кітайскай філасофіі дыялектыка традыцыйна звязваецца з катэгорыямі Інь і ян, якія ўзыходзяць да старажытных уяўленняў пра узаемадзеянне пасіўнай жаночай сілы — інь і актыўнай мужчынскай — ян. З пункту гледжання кітайскіх мысляроў, гэтыя катэгорыі адлюстроўваюць узаемасувязь і ўзаемаператварэнне процілеглых бакоў з’явы адно ў аднаго. Да прыкладу, «Ян» — светлае, «Інь» — цёмнае; «Ян» пераходзіць у «Інь» — жорсткае стае мяккім; «Інь» пераходзіць у «Ян» — цёмнае святлее і г. д.
Першасныя субстанцыі, што напаўняюць Сусвет і спараджаюць і захоўваюць жыццё, або сілы Ян і Інь, пра якія гаворыцца ў кнізе «Іцзін», абумоўліваюць сутнасць 5 элементаў прыроды: металу, дрэва, вады, агню, зямлі; 5 натуральных станаў: вільгаці, ветру, цяпла, сухасці, холаду; 5 асноўных чалавечых функцый: мімікі, маўлення, зроку, слыху, мыслення, і 5 асноўных афектаў: клопату, страху, гневу, радасці, сузіральнасці.
Дыялектыка ў Сярэднія вякі
У сярэднія вякі дыялектыка з’яўлялася часткай сямі вольных мастацтваў і разумелася звычайна ў шырокім сэнсе як здольнасць весці спрэчку з дапамогай пытанняў і адказаў, мастацтва складаць сілагізмы, выкарыстоўваючы імавернасныя і праўдападобныя аргументы па прапанаваным пытанні, а таксама мастацтва класіфікацыі паняццяў, падзелу рэчаў на роды і віды.
Праблема будучыні асэнсоўвалася шмат у чым на аснове дыялектыкі. Недасканалы «зямны свет», які з’яўляецца светам Бога-Сына, звязваўся з дасканалым «нябесным светам» Бога-Айца не толькі з дапамогай містычнага Бога-Духа, але і з дапамогай дыялектычных хадоў думкі. У сярэднявечнай філасофіі меліся ўсе тыя ключавыя элементы дыялектыкі, у тым ліку і так званы закон адмаўлення адмаўлення, якія пазней Гегель і камуністычная філасофія ўключылі ў сваю «дыялектыку прыроды, грамадства і мыслення». Мэта сярэднявечнай дыялектыкі — паспрабаваць схапіць свет адразу ў абодвух яго выявах, сакральнай і свецкай, сублімаванай і нізіннай. Сярэднявечная культура спалучае ў адзінства палярныя супрацьлегласці: нябеснае і зямное, спірытуальнае і груба цялеснае, жыццё і смерцьdic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/16402.
Панаванне монатэістычных рэлігій у сярэднія вякі перанесла дыялектыку ў вобласць тэалогіі; Арыстоцель і неаплатанізм выкарыстоўваліся пры гэтым для стварэння схаластычнай распрацаваных вучэнняў аб асабістым абсалюце. У неаплатонікаў (Плацін, Прокл) словам «дыялектыка» пазначаецца навуковы метад аналізу і сінтэзу, які зыходзіць з Адзінага, каб да Адзінага вярнуцца. У Мікалая Кузанскага ідэі дыялектыкі развіваюцца ў вучэнні пра тоеснасць веды і няведання, аб супадзенні максімуму і мінімуму, аб вечным руху, аб супадзенні супрацьлегласцяў, аб любым ў любым і гэтак далейslovari.yandex.ru/Диалектика/БСЭ/Диалектика/.
У нямецкай класічнай філасофіі
Нямецкі класічны ідэалізм разглядаў рэчаіснасць не толькі як прадмет пазнання, але і як прадмет дзейнасці. Так, у тэорыі пазнання Кант развівае дыялектычныя ідэі ў вучэнні аб «антыноміях». Аднак дыялектыка розуму, паводле Канта, — ілюзія, і яна ўстараняецца, як толькі думка вяртаецца ў свае межы, абмежаваныя пазнаннем адных з’яў. Пазней у тэорыі пазнання (у «Навукавучэнні») Фіхтэ развіў «антытэтычны» метад вывядзення катэгорый, які змяшчае важныя дыялектычныя ідэі. Шэлінг ўслед за Кантам развівае дыялектычнае разуменне працэсаў прыроды.
Істотную ролю паняцце дыялектыкі грае ў філасофіі Гегеля. Для яго дыялектыка — гэта такі пераход аднаго вызначэння ў іншае, у якім выяўляецца, што гэтыя вызначэнні аднабаковыя і абмежаваныя, гэта значыць утрымліваюць адмаўленне саміх сябе. Таму дыялектыка, згодна з Гегелям, — «рухаючая душа ўсякага навуковага разгортвання думкі і ўяўляе сабой адзіны прынцып, які ўносіць у змест навукі іманентную сувязь і неабходнасць…».
Глыбіннай асновай гегелеўскай дыялектыкі з’яўляецца сярэднявечная канцэпцыя гісторыі — развіццё ў дачыненні да чалавечага грамадства хрысціянскай дактрыны Бога і чалавека, так што дыялектыкa Гегеля — гэта распаўсюд не толькі на грамадства, але і на прыроду ключавых ідэй хрысціянскага разумення сувязі Бога і чалавека. Асноўныя ідэі гегелеўскай дыялектыкі зводзяцца да наступнага: «…Усё канчатковае, замест таго, каб быць трывалым і канчатковым, наадварот, імгненнае і мінуча», паколькі, «будучы ў сабе самім іншым, выходзіць за межы таго, што яно ёсць непасрэдна, і пераходзіць у сваю супрацьлегласць».
Дыялектыка марксізму
Паняцце дыялектыкі ў сваіх творах выкарыстоўвалі Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс, якія перавялі яе ў матэрыялістычную плоскасць. Адрозненне сваёй дыялектыкі ад гегелеўскай Маркс выказаў у зацвярджэнні, што філасофія Гегеля перавернутая з ног на галаву. Менавіта таму варта адрозніваць дыялектыку Гегеля ад яе інтэрпрэтацыі ў дыялектыцы марксізму.
Маркс разумее філасофію як навуку і спрабуе пабудаваць яе па навуковаму метадзе. Свядомасць Марксам разумеецца як уласцівасць матэрыі адлюстроўваць саму сябе, а не як самастойная сутнасць. Матэрыя знаходзіцца ў пастаянным руху і развіваецца. Дыялектыка жа выступае ў якасці закона развіцця гэтай матэрыі.
Маркс наступным чынам апісвае розніцу паміж яго дыялектыкай і дыялектыкай Гегеля:Маркс К. «Капитал». Том I. Послесловие ко второму изданию Мой дыялектычны метад па сваёй аснове не толькі адрозніваецца ад гегелеўскага, але з’яўляецца яго прамой супрацьлегласцю. Для Гегеля працэс мыслення, які ён ператварае нават пад імем ідэі ў самастойны суб’ект, ёсць дэміург сапраўднага, якое складае толькі яго вонкавую праяву. У мяне ж, наадварот, ідэальнае ёсць не што іншае, як матэрыяльнае, перасаджанае ў чалавечую галаву і ператворанае ў ёй.
Паслядоўнікамі Маркса, галоўным чынам, савецкімі, была створана асаблівая філасофская школа — дыялектычны матэрыялізм. У сістэматызацыі дыялектыкі, якая з’яўлялася агульнапрынятай у дыялектычным матэрыялізмам ў 1960-1980-я гг., Некаторыя з вядучых ідэй Гегеля называліся «прынцыпамі», іншыя — «законамі». Гэтая сістэматызацыя ўключала наступныя палажэнні: