Апені́нскі паўвостраў (), часам таксама Італьянскі паўвостраў (), — паўвостраў Еўрапейскага кантынента, які прасціраецца ў Міжземнае мора з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.
Згодна з фізіка-геаграфічным раянаваннем Італіі, якое прадугледжвае падзел краіны на тры часткі, гэтая тэрыторыя вызначаецца як «Паўастраўная Італія» — нароўні з кантынентальнай і астраўной часткаміEliseo Reclus, Nuova geografia universale la Terra e gli uomini. Volume 5, parte seconda — L’Italia, Vallardi, 1888.
У палітычным плане паўвостраў амаль цалкам уваходзіць у склад Італьянскай Рэспублікі, а таксама ахоплівае ўсе тэрыторыі мікрадзяржаў Сан-Марына і Ватыкан. Землі Італьянскай Рэспублікі, размешчаныя на паўвостраве, падзяляюцца на дзесяць рэгіёнаў. Калі рухацца з поўначы на поўдзень і з захаду на ўсход, гэта: Таскана (за выключэннем крайніх паўночных раёнаў), Марке, Умбрыя, Лацыа, Абруцы, Малізэ, Апулія, Кампанія, Базіліката і Калабрыя. Да гэтай зоны таксама адносяцца некаторыя паўднёвыя ўскрайкі Лігурыі і Эміліі-Раманьі.
Праз асаблівасць свайго выгляду, Апенінскі паўвостраў часта называюць «Італьянскім чаравіком».
Фізічная геаграфія
Вызначэнне Ва ўласным сэнсе выраз «Апенінскі паўвостраў» адносіцца непасрэдна да той часткі Італіі, якая фактычна з’яўляецца паўвостравам. Гэта тэрыторыя, размешчаная на поўдзень ад умоўнай лініі, што злучае вусце ракі Магра з вусцем ракі Марэк’я (так званая «лінія Ла-Спецыя — Рыміні»)De Agostini Ed., L’Enciclopedia Geografica — Vol. I — Italia, 2004, p.78Touring Club Italiano, Conosci l’Italia — Vol. I: L’Italia fisica, 1957, якая праходзіць паблізу 44-й паралелі. Большую частку гэтай тэрыторыі займае горны ланцуг Апенінаў, дзякуючы якім паўвостраў атрымаў адну са сваіх назваў. Калі рухацца па гадзіннікавай стрэлцы, паўвостраў абмываюць чатыры моры: Адрыятычнае, Іанічнае, Тырэнскае і Лігурыйскае. Частка краіны, якая ляжыць у межах паўвострава, называецца «Паўастраўной Італіяй» — гэты тэрмін выкарыстоўваецца нароўні з паняццямі «Кантынентальная Італія» і «Астраўная Італія».
Апенінскі паўвостраў часта называюць «Ботам» () праз характэрную форму, якая нагадвае аднайменны абутак: паўвостраў Саленціна ўтварае «абцас», паўвостраў Гаргана — «шпору», а Калабрыя — «насок». Менавіта тут знаходзіцца адзіны дзейны вулкан кантынентальнай Еўропы — Везувій.
У больш шырокім сэнсе пад «Італьянскім паўвостравам» часам разумеюць сукупнасць Кантынентальнай і Паўастраўной Італіі. У такім выпадку ягоныя межы распасціраюцца ад Альпаў (дакладна ад паўднёвага схілу альпійскага водападзелу) аж да крайніх пунктаў Калабрыі: мыса Пунта-Меліта на поўдні і мыса Спартывента на паўднёвым захадзе.
Памеры Працягласць паўвострава з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход складае прыкладна 1000 км. У сваёй паўднёвай частцы ён раздзяляецца на два меншыя паўастравы: Саленційскі на паўднёвым усходзе і Калабрыйскі на паўднёвым захадзе.
Максімальная шырыня дасягае 254 км па косай лініі, якая злучае мысы Анкона і П’ямбіна. Аднак у папярочным кірунку, перпендыкулярна да асноўнай восі (ад Монтэ-Арджэнтарыа да Монтэ-Конера), шырыня паўвострава роўная 240 км. Мінімальная шырыня фіксуецца на самым поўдні паўвострава, у раёне пярэсмыка Катандзара ў Калабрыі — усяго 35 км. Гэты пярэсмык знаходзіцца паміж залівам Сант-Эўфемія ў Тырэнскім моры і залівам Сквілачэ ў Іанічным моры.
Рэльеф
Горы
Праз увесь Апенінскі паўвостраў цягнецца аднайменны горны ланцуг, які часта называюць «хрыбтом» паўвострава. Толькі два ўчасткі Апенінскай сістэмы не ўваходзяць у склад паўвострава: самы паўночны — Лігурыйскія Апеніны, і самы паўднёвы — Сіцылійскія Апеніны.
Калі рухацца з поўначы на поўдзень, структура гор выглядае наступным чынам: Таскана-Эміліянскія Апеніны. Яны аддзяляюць кантынентальную Італію ад паўастраўной, якая пачынаецца на поўдзень ад іхняга водападзелу. Цэнтральныя Апеніны. Гэта самая высокая частка ўсяго ланцуга. Яна ўключае Умбра-Маркскія і Абруццкія Апеніны. Менавіта тут, у рэгіёне Абруцаў, знаходзіцца найвышэйшая гара паўвострава — Гран-Саса-д’Італія. Паўднёвыя Апеніны. Яны складаюцца з чатырох секцый: Саніцкіх, Кампанскіх, Луканскіх і Калабрыйскіх Апенінаў, якія заканчваюцца ля берагоў Месінскага праліва.
З заходняга боку горны хрыбет суправаджаюць Антыапеніны (або Перадапеніны): Тасканскія, Лацыянскія і Кампанскія. У складзе апошніх знаходзіцца Везувій — адзіны дзейны вулкан на паўвостраве, які дамінуе над пейзажам Неапалітанскага заліва. З усходняга боку Антыапеніны сустракаюцца толькі ў Апуліі, дзе яны носяць назву Апула-Гарганскіх.
Узгоркі і раўніны Рэгіёны Таскана, Умбрыя і Марке — самыя пагорыстыя: узвышшы займаюць каля 70 % іхняй плошчы. Апулія, наадварот, з’яўляецца самым раўнінным рэгіёнам Італіі (каля 50 % тэрыторыі). Менавіта тут ляжыць самая вялікая раўніна паўвострава — Тавальерэ-дэле-Пулье. У паўднёвай частцы Лацыа знаходзіцца Панцінскія палі, якая калісьці былі балоцістай раўнінай, затым асушаная.
Карставыя з’явы Карст шырока распаўсюджаны ў Умбра-Маркскіх Апенінах, дзе знаходзяцца вядомыя пячоры Фразасі, а таксама на плато Мурджэ (Апулія), у нетрах якога раскінуліся пячоры Кастэлана.
Гідраграфія
Рэкі
Два асноўныя схілы Італьянскага паўвострава — тырэнскі і адрыятычны — маюць істотныя гідраграфічныя адрозненні. Гэта абумоўлена тым, што апенінскі водападзел ссунуты ў бок Адрыятычнага мора, што на ўсходзе. У выніку рэкі гэтага схілу маюць карацейшы шлях да вусця, тады як на тырэнскім схіле сітуацыя адваротная.
Самыя доўгія рэкі паўвострава, якія маюць найбольш шырокія вадазборныя басейны і самыя працяглыя прытокі, упадаюць у Тырэнскае мора. Тыбр (Tevere) — галоўная рака паўвострава. З даўжынёй 405 км ён займае трэцяе месца сярод усіх рэк Італіі. Па сярэднямесячным расходзе вады (324 м³/с) Тыбр таксама трэці, але фактычна займае другое месца сярод самастойных рэк (саступаючы толькі По), бо рака Тычына, якая мае большы паказчык, з’яўляецца прытокам. Па плошчы басейна (17 375 км²) Тыбр саступае толькі рацэ По. Ён бярэ пачатак у Эміліі-Раманьі, але ўжо праз некалькі кіламетраў пакідае гэты рэгіён і цячэ праз Таскану, Умбрыю і Лацыа, абмываючы ўскраіны горада Перуджа і сталіцу краіны — Рым. Нера (Nera), прыток Тыбра, — самы доўгі прыток на паўвостраве і адзіны, даўжыня якога перавышае 100 км. Працякае праз Марке, Умбрыю і Лацыа. Арно (Arno) — другая па даўжыні рака паўвострава (241 км) і восьмая ў Італіі (або чацвёртая, калі не лічыць прытокі). Цячэ выключна па тэрыторыі Тасканы, праходзячы праз Фларэнцыю. Вальтурна (Volturno) — рэцяя рака паўвострава даўжынёю 175 км (12-е месца ў Італіі). Працякае праз Малізэ і Кампанію. Іншыя буйныя рэкі (больш за 100 км): Ліры-Гарыльяна (Абруцы, Лацыа, Кампанія) і Амбронэ (цалкам у Таскане).
На адрыятычным схіле ёсць пяць рэк даўжынёй больш за 100 км: Атэрна-Пескара (152 км) — найбуйнейшая рака гэтага схілу, знаходзіцца ў Абруцах; Офанта (цячэ праз Кампанію, Базілікату і Апулію); Сангра (Абруцы); Метаўра (Марке); Тронта (вытокі ў Лацыа, асноўнае рэчышча ў Марке).
Для рэгіёна Марке ўласціва амаль паралельнае размяшчэнне рэк. Перад выхадам на пагорыстую раўніну і да мора яны праразаюць стромкія рачныя цясніны (горы). Гэта звязана з тым, што вытокі знаходзяцца ў галоўным ланцугу Апенінаў, і на шляху да ўзбярэжжа рэкам даводзіцца пераадольваць усходнія горныя пасмы. У Абруцах і Малізэ рэкі таксама цякуць паралельна, за выключэннем Атэрна-Пескары, рэчышча якой выгінаецца пад прамым вуглом.
Асобна варта адзначыць сітуацыю ў Апуліі. Рэкі тут малаводныя і сустракаюцца толькі на поўначы рэгіёна. На астатняй тэрыторыі з-за адсутнасці гор і карставай прыроды глебы рэкі проста не могуць пракласціся. Каб забяспечыць вадой насельніцтва, тут быў пабудаваны Апулійскі акведук — самая вялікая сістэма водазабеспячэння ў Еўропе. Сетка трубаправодаў цягнецца на 20 тысяч кіламетраў і абслугоўвае больш за 4 мільёны жыхароў.
На іанічным схіле рэкі таксама маюць пераважна паралельны напрамак цячэння. Тры ракі перавышаюць адзнаку ў 100 км, і ўсе яны знаходзяцца ў Базілікаце: Базента (149 км, найдаўжэйшая), Агры і Брадана.
Азёры
Большасць буйных азёр Італьянскага паўвострава засяроджана на тырэнскім схіле.
Самы вялікі вадаём знаходзіцца ў Умбрыі — гэта возера Тразімена (128 км²), якое займае чацвёртае месца па плошчы ў Італіі. Гэта адзінае сярод буйных азёр паўвострава, якое мае не вулканічнае, а тэктанічна-алювіяльнае паходжанне (прычым гэта самае вялікае возера такога тыпу ў краіне). Праз малую глыбіню (у сярэднім 4,3 м, максімум — не больш за 6 м) яго адносяць да ламінарнага тыпу. Навакольныя пагоркі ўтвараюць своеасаблівы прыродны амфітэатр, павернуты да воднай гладзі.
У Лацыа знаходзіцца адзінае, акрамя Тразімена, возера паўвострава плошчай больш за 100 км² — Бальсена (114,5 км²). Разам з азёрамі Брачана (57,5 км²), Віка (12,1 км²) і Альбана (6 км²) яно ўваходзіць у «чацвёрку» найбуйнейшых азёр вулканічнага паходжання. Іхнія воды запоўнілі старажытныя кратары, што абумовіла галоўную асаблівасць гэтых вадаёмаў: усе яны размешчаны на вяршынях шырокіх узвышшаў, утвораных патухлымі вулканамі. Возера Бальсена займае пятае месца ў Італіі па плошчы, а Брачана — восьмае.
На іанічным схіле натуральных азёр плошчай больш за 3 км² не існуе.
На адрыятычным схіле ёсць толькі два возеры памерам больш за 50 км²: Варана (60,5 км²) і Лезіна (51,4 км²). Яны знаходзяцца непадалёк адно ад аднаго, на поўнач ад мыса Гаргана. Гэта прыбярэжныя азёры, якія ўзніклі дзякуючы дзеянню мора: яно намывала асадак, і з цягам стагоддзяў утварылася пясчаная каса, якая аддзяліла іх ад адкрытай вады. З прычыны такога паходжання вада ў іх саланаватая. Возера Варана — сёмае па велічыні ў Італіі, а возера Лезіна — дзявятае.
Узбярэжжа Апенінскі паўвостраў абмываецца на захадзе Тырэнскім морам, на поўдні — Іанічным, а на ўсходзе — Адрыятычным.
Тырэнскае ўзбярэжжа
Тырэнскія берагі — самыя разнастайныя: тут шмат мысаў, заліваў, паўастравоў і астравоў.
Калі рухацца з поўначы на поўдзень, у Таскане спачатку цягнецца нізкі і прамы ўчастак узбярэжжа Версіліі. Затым ідуць мыс П’ямбіна, заліў Фалоніка і мыс Монтэ-Арджэнтарыа. Апошні злучаны з асноўнай часткай сушы дзвюма пясчанымі косамі — Томбала-дэла-Джанела і Томбала-дэла-Фенілья, якія ўтвараюць лагуну Арбетэла. Непадалёк ад тасканскіх берагоў ляжыць Тасканскі архіпелаг, у склад якога ўваходзіць востраў Эльба — самы вялікі сярод «малых астравоў» Італьянскага рэгіёна (пасля Мальты).
У Лацыа спачатку ідзе доўгі ўчастак нізкага берага з чатырма шырокімі дугападобнымі выгінамі. Далей размешчаны мыс-гара Чырчэа, заліў Тэрачына, мыс Гаэта і аднайменны заліў. На поўдзень ад гэтага заліва знаходзяцца Панцінскія астравы.
У Кампаніі адкрываецца Неапалітанскі заліў. Ён ляжыць паміж мысам Мізена і Сарэнційскім паўвостравам, які вылучаецца сваім маляўнічым высокім і скалістым берагам. Ад адкрытага мора Неапалітанскі заліў аддзяляюць астравы Кампанскага архіпелага. На поўдзень ад Сарэнційскага паўвострава знаходзіцца Салернскі заліў, за якім цягнецца яшчэ адзін участак высокага скалістага ўзбярэжжа — горны масіў Чылента.
За межамі Чылента высокі бераг працягваецца на кароткім тырэнскім адрэзку Базілікаты і далей у Калабрыі аж да заліва Сант-Эўфемія. Следам ідзе яшчэ адзін невялікі ўчастак высокага ўзбярэжжа да заліва Джоя-Таўра, пасля якога адкрываецца Месінскі праліў, што злучае Тырэнскае мора з Іанічным і адасабляе Калабрыю ад вострава Сіцылія.
Іанічнае ўзбярэжжа
У Іанічным моры, адразу за Месінскім пралівам, пачынаецца калабрыйскае ўзбярэжжа. Тут выступае горны масіў Аспрамонтэ, які ўтварае мыс Пунта-Меліта (самы паўднёвы пункт Італьянскага паўвострава) і мыс Спартывента. Затым цягнецца ўчастак высокага берага да заліва Сквілачэ. Пасля яго высокае ўзбярэжжа працягваецца да заліва Карыльяна і вялізнага заліва Таранта — самага буйнога ў Італіі. Унутры гэтага заліва, непадалёк ад горада, які даў яму назву, размешчаны невялікі архіпелаг астравоў Керадзі.
Іанічнае ўзбярэжжа Базілікаты — нізіннае і пясчанае.