Эфіопа-эрытрэйская вайна — узброены канфлікт паміж Эфіопіяй і Эрытрэяй у 1998—2000 гадах за кантроль над спрэчнымі памежнымі тэрыторыямі. Падзеі пачаліся з уварвання эрытрэйскай арміі на эфіопскую тэрыторыю, чаму папярэднічаў інцыдэнт у пагранічным пасёлку. Баі з пераменным поспехам вяліся пераважна ў памежжы. У іх прынялі актыўны ўдзел найміты і ваенспецы з былых савецкіх рэспублік, у асноўным расіяне і ўкраінцы.
Яшчэ на першым этапе вайны сфармаваліся тры фронты: заходні — сектар Бадмэ, участак паміж рэкамі Мэрэб і Сетыт, цэнтральны — раён Цэрона—Заламбеса—Алітэна, усходні — раён Бурэ. Усе яны апынуліся падзеленымі ў сувязі са складаным горным і пустынным рэльефам тэатра ваенных дзеянняў. Асабліва вялікі разрыў (некалькі сотняў кіламетраў) утварыўся паміж цэнтральным і усходнім франтамі, дзе пралягае пустыня Данакіль.
У выніку супрацьстаяння бакі заключылі мірнае пагадненне і адклалі вырашэнне спрэчкі на нявызначаны тэрмін для разгляду справы ў міжнародным арбітражы, які абавязаў краіны падзяліць спрэчную тэрыторыю прыкладна пароўну. Тэрытарыяльнае пытанне было канчаткова закрыта толькі са зменай улады ў Эфіопіі і перадачы праблемных участкаў эрытрэйцам.
Перадгісторыя У пачатку 1950-х гадоў па рашэнні Генасамблеі ААН Эрытрэя была ўключана на у склад Эфіопскай імперыі. У 1962 годзе федэрацыя скасавана. Ва ўмовах панавання народа амхара пачалася цэнтралізацыя. Мелі месца прыгнёт іншых этнічных груп і насаджэнне амхарскай мовы . Нават пераход улады ад манарха да марксісцка-ленінскай групоўкі афіцэраў «Дэрг» у 1974 годзе не змяніў сітуацыі з вяршэнствам прадстаўнікоў амхара. У 1991 годзе, пасля шматгадовай грамадзянскай вайны, краінай пачала кіраваць кааліцыя «Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў»Михаил Магид. Гражданская война в Эфиопии может взорвать Африку // Ведомости : газета. — 26 января 2021..
У першыя ж гады новая ўлада ўзялася за ўрэгуляванне канфлікту з паўстанцкім рухам «». Яшчэ да звяржэння манархіі яго дзейнасць на поўначы імперыі прывяла да крызіснай сітуацыі, выкліканай у верасні 1961 года пачаткам вайны за незалежнасць. Вайна спрыяла росту сепаратысцкіх настрояў сярод насельніцтва іншых абласцей Эфіопіі, незадаволенасці ў арміі (вайскоўцы былі стомлены барацьбой з партызанскім рухам эрытрэйцаў) і значнаму пагаршэнню эканамічнага становішча. Эрытрэйская праблема таксама негатыўна адбівалася на міжнародныя ўзаемаадносіны краіныЦыпкин Г. В., Ягья В. С. История Эфиопии в новое и новейшее время.— М., Наука: Главная редакция восточной литературы, 1989.— 405 с.: ил. — с. 200..
Па пагадненню сепаратыстаў з урадам у красавіку 1993 года ў Эрытрэі , па выніках якога краіна афіцыйна была абвешчана незалежнай. Прадстаўнiкi народнасці тыграі, складаючы аснову кіруючых эфіопскіх колаў, апынуліся ў новай дзяржаве этнічнай большасцю.
Некаторы час адносіны паміж краінамі былі дружалюбнымі, аднак хутка гэта змянілася. Першыя праблемы пачаліся з-за дэпартацыі ўраджэнцаў Эфіопіі з эрытрэйскай тэрыторыі. Яшчэ ў 1991 годзе каля эфіопскіх вайскоўцаў, дыслакаваных у Эрытрэі, былі перавезены эрытрэйскімі войскамі праз мяжу і пакінуты на тэрыторыі суседзяў. Пры гэтым эрытрэйцы паведамілі эфіопскім чыноўнікам чакаць прыбыцця яшчэ . Многія з дэпартаваных былі людзьмі, якія хоць і не нарадзіліся ў Эрытрэі, але доўгі час пражылі і прапрацавалі там. За першы год краіну пакінулі .
Прычыны Эрытрэйскі лідар Ісаяс Афеворкі, улічваючы адсутнасць у сваёй краіне каштоўных выкапняў, вырашыў развіваць дзяржаву за кошт выгаднага геаграфічнага становішча на Чырвоным моры, стаўшы транзітным вузлом і вытворцам гатовай экспартнай прадукцыі, як у свой час зрабілі Сінгапур і Ганконг. Падобнага можна было дамагчыся праз эканамічную эксплуатацыю Эфіопіі, ператварэнню суседа ў прыдатак для выкачкі сыравіны і працоўнай сілы, маніпуляванне павышэннем цэн на транзіт грузаў праз свае парты. Гэта сустрэла супраціў эфіопскага ўрада. У двухбаковых адносінах пачаліся істотныя ўскладненні, звязаныя з павышэннем мытных пошлін Эрытрэі для эфіопскіх бізнесменаў і гандляроў, адсутнасці адэкватнага механізму рэгулявання ўзаемных эканамічных пытанняў, дзейсных мер з абодвух бакоў супраць кантрабанды і нелегальнага гандлю, наяўнасці мноства мясцовых рознатыповых падаткаў, дыскрымінацыйнай сістэмы ліцэнзавання ў абедзвюх дзяржавах.
Супярэчнасці дайшлі і да тэрытарыяльных пытанняў, у тым ліку вакол горада Заламбеса, раёнаў Проб (Ыроб), Бада і так званага «трохвугольніка Ірга» — міжрэччы і (Гаша). Неўзабаве пасля абвяшчэння незалежнасці эрытрэйскія картографы выдалі карту краіны, дзе дзяржаўная граніца адрознівалася ад адміністрацыйнай, прынятай пры манархіі. Эрытрэйцы спаслаліся на старыя пагадненні паміж Каралеўствам Італія і Эфіопскай імперыяй.
Першыя памежныя канфлікты зафіксаваны яшчэ ў 1991 годзе, але яны тычыліся спрэчак эфіопскіх і эрытрэйскіх фермераў наконт зямлі. Паводле мясцовай традыцыі, з падобнага кшталту праблемамі жыхары павінны былі звяртацца да старэйшын, аднак з пачатку 1990-х гадоў спрэчкі сталі вырашацца на ўзроўні дзяржаўных чыноўнікаў. У перыяд з лістапада 1993 года па сакавік 1996 года эрытрэйскія і эфіопскія чыноўнікі правялі не менш за шэсць сустрэч для вырашэння фермерскіх спрэчак, але іх намаганні аказаліся неэфектыўнымі.
У лістападзе 1997 года, пасля ліпеньскага здарэння ў раёне Ады-Муруг, сфарміравана двухбаковая камісія па і ўдакладненні мяжы. Яна рэгулярна праводзіла пасяджэнні па чарзе ў сталіцах абедзвюх дзяржаў — Адыс-Абебе і Асмэры. Спецыялісты звярнуліся да італа-эфіопскіх дагавораў. Вакол іх узніклі складанасці, звязаныя з тлумачэннем тэкстаў дакументаў і легітымнасці каланіяльных пагадненняў у сучасным міжнародным праве. Падчас правядзення дэмаркацыі высветліліся і іншыя спрэчныя моманты: многія населеныя пункты нават не мелі выразнага геаграфічнага месцазнаходжання. Так, напрыклад, пасёлак на старых картах адсутнічаў, а яго з’яўленне датуецца 1960-мі гадамі. У розных крыніцах населены пункт праходзіць пад рознымі назвамі. Аналагічная блытаніна адбылася з Бурэ і Заламбесай.
Нягледзячы на афіцыйныя спробы вырашыць усё мірным шляхам, кіруючыя колы імкнуліся да эскалацыі. Прэм’ер-міністр Эфіопіі Мелес Зенаўі, будучы прадстаўніком народа тыграі і знаёмым Ісаяса з часоў барацьбы супраць «Дэрг», хацеў пазбавіцца ад абвінавачванняў у супрацоўніцтве з эрытрэйцамі. Каб змяніць грамадскую думку пра сябе, палітыку патрэбны былі важкія контраргументы, напрыклад, прамы канфлікт з Эрытрэяй. Поспех будучай вайны меркавалася дасягнуць за кошт дэмаграфічнай і ваеннай перавагі над Асмэрай. У сваю чаргу Ісаяс і члены яго ўрада, большасць з якіх аддалі многія гады свайго жыцця на справу здабыцця незалежнасці, пачалі мілітарызацыю грамадства. Сам прэзідэнт лічыў, што «войны неабходны, каб маладое пакаленне, не паспеўшае зведаць нягоды барацьбы за незалежнасць, не расслаблялася і не забывала ахвяры, прынесеныя на алтар айчыны іх бацькоў». У гэтай сувязі знешнепалітычны і ўнутраны курс дзяржавы грунтаваўся на ваеннай ідэалогіі, што прыводзіла да пагаршэння адносін з суседзямі.
За кошт вайны афіцыйная Асмэра меркавала кансалідаваць нацыю, раз’яднаную пытаннямі ідэнтычнасці. Жыхары цэнтральнага нагор’я размаўлялі на тыграйскай мове, вызнавалі хрысціянства і займаліся земляробствам. У нізінах на захад, поўнач і ўсход ад нагор’я жылі мусульмане-жывёлагадоўцы, якія размаўлялі на розных мовах. Менавіта апошнія былі апорай для руху за незалежнасць, у той час як у першых сепаратысты вялікай падтрымкай не карысталіся.
Ход падзей
Кампанія 1998 года
Ваенныя дзеянні пачаліся са здарэння ў Бадмэ на поўначы эфіопскага штата Тыграй 6 мая 1998 года. Дакладна невядома, што там адбылося. У літаратуры сустракаюцца некалькі варыянтаў апісання падзеі. Аднак ва ўсіх іх адзначаецца, што з прычыны да канца нявысветленых абставінаў эфіопамі быў забіты эрытрэецПётр Суханов. Незатухающая междоусобная война // Независимая газета : газета. — 7 июля 2000.. У той жа дзень Асмэра абвясціла частковую мабілізацыю. Пазней Мелес Зенаўі параўнаў гэты інцыдэнт з забойствам Франц Фердынанда ў Сараева.
Інцыдэнту ў Бадмэ спачатку не надалі вялікай увагі, бо сутычкі паміж эфіопамі і эрытрэйцамі ў памежжы фіксаваліся неадразова. Аднак 12 мая злучэнні рэгулярнай эрытрэйскай арміі (тры пяхотныя брыгады пры падтрымцы 13 танкаў) занялі пасёлак. Спробы супрацьстаяць уварванню аказаліся марнымі, таму эфіопскія паліцыянты і апалчэнцы былі вымушаны адступіць. У ходзе ўзброеных сутыкненняў былі разбураны сем будынкаў — некалькі школ, бальніца і іншыя грамадскія ўстановы. У адказ на наступленне суседзяў эфіопская артылерыя пачала абстрэл пазіцый праціўніка. Акрамя гэтага камандаванне УС Эфіопіі не рабіла ніякіх актыўных дзеянняў супраць уварвання.
12 мая на дзесяць дзён наступала зацішша. Пасля баі ўспыхнулі з большай інтэнсіўнасцю. План Эрытрэі на гэтым этапе канфлікту складаўся ў тым, каб захапіць усе спрэчныя раёны ўздоўж мяжы да таго, як праціўнік зможа мабілізаваць свае сілы. Афіцыйная Асмэра меркавала скончыць вайну да пачатку чэрвеня, бо лічыла Эфіопію няздольнай весці працяглыя баявыя дзеянні. У найгоршым выпадку эрытрэйцы чакалі, што праціўнік перадасць пытанне ў міжнародны трыбунал.
Да канца месяца інтэнсіўнасць канфлікту была даволі нізкай. Агнявы кантакт бакоў у пераважнай большасці выпадкаў абмяжоўваўся ўжываннем стралковай зброі. Нечакана 31 мая сілы эрытрэйскай арміі, скарыстаўшыся малалікасцю воражых фарміванняў у зоне баявых дзеянняў, перайшлі ў наступленне на цэнтральным участку граніцы, захапіўшы горад , а таксама размешчаныя каля яго пасёлкі Алітэна і Айга. 3 чэрвеня зафіксаваны першы абмен артылерыйска-мінамётным агнём і залпамі рэактыўных сістэм.
Праз два дні раніцай пара эфіопскіх МіГ-23 разбамбіла аэрапорт Асмэры (выкарыстоўваўся і як грамадзянскі, і як ваенны). У выніку ўдару пашкоджанні атрымалі лайнер авіякампаніі Aero Zambia і два ангары. Адна бомба ўпала за межамі авіябазы, блізу аўтобуснага прыпынку, у выніку чаго загінуў адзін чалавек і яшчэ пяцёра атрымалі раненні. У другой палове дня атакавала Мэкэле. Пад авіаўдар трапілі адміністратыўныя будынкі, аэрадром і пачатковая школа, дзе загінулі 53 грамадзянскія асобы. На заўтра ў адказ эфіопы зноў атакавалі аэрапорт Асмэры. Шчыльным агнём СПА эрытрэйцы падбілі адзін МіГ-21, паланіўшы пілота. На наступны дзень паветраны налёт здзейснены яшчэ раз.
6 чэрвеня эфіопы перайшлі ў контрнаступленне. Ім удалося вярнуць Заламбесу, аднак ужо на наступны дзень, у выніку контратакі эрытрэйскай пяхотнай брыгады пры падтрымцы РСЗА БМ-21 «Град» і самалётаў , горад зноў трапіў пад кантроль праціўніка. Увесь наступны тыдзень эфіопскія войскі беспаспяхова спрабавалі адбіць Заламбесу. Актывізаваліся дзеянні бакоў у сектары Бадмэ. 11 чэрвеня бамбілі . Упершыню баявыя сутыкненні мелі месца на крайнім усходнім участку мяжы ў раёне пагранічнага пераходнага пункта Бурэ. 17 чэрвеня тут эфіопы блакавалі і знішчылі брыгаду спецыяльнага прызначэння УС Эрытрэі.
У канцы месяца наступіла зацішша. Эфіопскія і эрытрэйскія вайскоўцы пачалі акопвацца. 26 чэрвеня была прынята . Дакумент запатрабаваў ад Асмэры і Адыс-Абебы неадкладнага спынення агню.
Арганізацыя афрыканскага адзінства, ЗША і Руанда скарысталіся момантам, каб дапамагчы ўрэгуляваць канфлікт мірным шляхам. Амерыканцы і руандыйцы прадставілі праект мірнага пагаднення, дзе прадугледжваўся адвод воінскіх фарміраванняў двух бакоў на першапачатковыя пазіцыі. Эрытрэя адмовілася прыняць прапанову і замест гэтага запатрабавала ўсіх спрэчных раёнаў, у той час як у Эфіопіі праект падтрымалі, пра што заявіў прэм’ер-міністр Мелес Зенаўі.
З ліпеня па лістапад у рэгіёне надыходзіць сезон дажджоў, які робіць непраходнай і без таго слабую дарожную сетку. У гэты перыяд праціўнікі засяродзіліся на пераўзбраенні, узмацненні і падрыхтоўцы сваіх баявых часцей.
Прыцягненне замежнікаў