Іва́н Я́каўлевіч Спро́гіс (таксама Яніс Спрогіс, , ад — «кучаравы»; — 1916 ці ) — расійскі гісторык, археограф, этнограф і бібліёграф латышскага паходжання. З 1879 года з'яўляўся кіраўніком Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актаў, браў актыўны ўдзел у дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі. Прадстаўнік «заходнерусізму».

Біяграфія Нарадзіўся 20 чэрвеня (2 ліпеня) 1833 года на хутары Сіліні (Сілак) побач з маёнткам Штокмансгоф Ліфляндскай губерні (сучасная Латвія) у сям'і латышскага селяніна. Ягоны бацька, Якаў Спрогіс, быў дастаткова заможным чалавекам, які займаўся не толькі земляробствам, але і будаваў невялікія рачныя судны (стругі). Непасрэдная блізкасць Заходняй Дзвіны і інтэнсіўныя гандлёвыя кантакты спрыялі таму, што Іван з дзяцінства бачыў беларускіх сялян, якія ганялі баржы са збожжам, ільном і скурамі ў Рыгу. Гэты вопыт моцна паўплываў на фарміраванне яго светапогляду.

У 1843 годзе сям'я Спрогісаў перайшла з лютэранскага веравызнання ў праваслаўе. У 1848 годзе каля Кукенойскага замка была пабудавана праваслаўная царква Святых Пятра і Паўла, пры якой дзейнічала пачатковая народная школа, дзе і вучыўся Іван. Праз два гады мясцовы праваслаўны святар парэкамендаваў здольнага юнака для паступлення ў Рыжскае духоўнае вучылішча па спецыяльнай квоце. Скончыўшы чатырохгадовы курс вучылішча, ва ўзросце 17 гадоў ён быў пераведзены ў Рыжскую духоўную семінарыю, якую скончыў у 1858 годзе ці 1859 годзе.

У 1859 годзе быў прыняты ў Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію, дзе навучаўся за скарбовы кошт. Аднак поўны курс акадэміі Іван Спрогіс не скончыў. У кастрычніку 1861 года ён быў адлічаны з-за інцыдэнту на занятках старажытнагрэчаскай мовы і абвінавачвання ў арганізацыі студэнцкіх хваляванняў. Ён трапіў у лік студэнтаў, якім не дазволілі падаць прашэнне аб аднаўленні ў акадэміі толькі з-за таго, што заявы былі пададзеныя на адзін дзень пазней тэрміну.

Вярнуўшыся ў Рыгу, Спрогіс спрабаваў атрымаць месца святара, але атрымаў адмову. Неўзабаве супрацоўнік Пецярбургскай публічнай бібліятэкі У. В. Стасаў, даведаўшыся пра яго сітуацыю, выклікаў юнака ў Пецярбург і пасяліў у сваёй кватэры. Дзякуючы пратэкцыі Стасава, у студзені 1862 года Спрогіс быў прыняты на працу дзяжурным чыноўнікам у чытальнай зале Імператарскай публічнай бібліятэкі. Па хадайніцтве дырэктара бібліятэкі І. Д. Дзялянава ён быў выключаны з духоўнага саслоўя і 15 студзеня 1863 года прызначаны памочнікам загадчыка чытальнай залы з прысваеннем першага класнага чыну. У бібліятэцы працаваў да 21 снежня 1864 года.

Звольнены з бібліятэкі па просьбе папячыцеля Віленскай навучальнай акругі І. П. Карнілава, у студзені 1865 года Спрогіс пераехаў у Вільню. Спачатку ён быў прызначаны ва ўпраўленне акругі звышштатным настаўнікам, а ў сярэдзіне 1865 года стаў загадчыкам Віленскай публічнай бібліятэкі, дзе займаўся апрацоўкай дакументаў і кнігазбораў з закрытых каталіцкіх кляштараў. Спрогіс выкарыстаў свой пецярбургскі вопыт пры арганізацыі новай бібліятэкі, што адлюстравалася ў яго дакладных запісках аб паляпшэнні працы ўстановы.

3 жніўня 1865 года Іван Спрогіс быў прызначаны памочнікам архіварыуса Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг. У 1879 годзе ён заняў пасаду галоўнага архіварыуса (дырэктара) гэтага архіва, на якой працаваў да канца свайго жыцця. У 1867 годзе ажаніўся з Аляксандрай Фёдараўнай Нікалаеўскай, класнай дамай Віленскага жаночага духоўнага вучылішча і дачкой святара. Доўгі час ён быў адным з важных прадстаўнікоў віленскай інтэлігенцыі, працаваў над геаграфічнымі паказальнікамі і апісаннем дакументаў.

Памёр у 1916 годзе (па іншых звестках — 19 ліпеня 1918 года) у Кіеве.

Навуковая і археаграфічная дзейнасць Іван Спрогіс быў аўтарам і рэдактарам шматлікіх прац па гісторыі, геаграфіі Паўночна-Заходняга краю, латышскай і літоўскай этнаграфіі, фалькларыстыцы і юрыдычнай антрапалогіі. У студзені 1870 года ён стаў членам Віленскай археаграфічнай камісіі (працаваў у ёй да 1915 года). Разам з М. І. Гарбачэўскім, П. А. Гільтэбрантам і іншымі даследчыкамі Спрогіс падрыхтаваў шэраг тамоў «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі», а таксама склаў паказальнікі для многіх з іх (у тым ліку паказальнікі для 1—13 тамоў «Археаграфічнага зборніка дакументаў»). Ён напісаў прадмовы да 6-га, 8-га, 12-га, 14-га, 18-га, 24-га, 28-га, 29-га, 32-га і 26-га тамоў гэтых Актаў.

Адной з яго найбуйнейшых прац стаў «Геаграфічны слоўнік даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагоддзя» (выдадзены ў 1888 годзе). На стварэнне гэтага слоўніка пайшло каля дваццаці гадоў працы са старажытнымі судовымі запісамі Расейнскага земскага суда. Спрогіс быў адным з першых даследчыкаў, які звярнуў увагу на літоўскія формы тапонімаў у нелітоўскіх гістарычных крыніцах XVI стагоддзя. Яго даследаванне прадэманстравала мноства варыянтаў назваў аднаго і таго ж месца, выявіла этналінгвістычныя заканамернасці і дало ўяўленне пра ранейшае этнічнае размеркаванне ў рэгіёне, падаючы аўтэнтычныя назвы, якія да таго часу былі часта скажоныя або паланізаваныя пад уплывам польскай мовы. Дзякуючы блізкасці працы да гістарычнай лінгвістыкі, ён назваў яе менавіта «слоўнікам».

У 1868 годзе ён выдаў на рускай мове «Помнікі латышскай народнай творчасці», дзе ўпершыню пазнаёміў рускамоўнага чытача з латышскімі песнямі, згрупаваўшы іх па чатырох аддзелах. У 1866 годзе таксама выдаў «Латышска-рускі месяцаслоў». Ён актыўна публікаваўся ў латышскай прэсе і падтрымліваў сувязі з латышскімі дзеячамі.

Аўтар дзясяткаў артыкулаў і бібліяграфічных нататак у такіх выданнях, як «Известия Академии наук», «Живая старина», «Чтения в Историческом обществе Нестора Летописца», «Записки Северо-Западного отделения Русского географического общества», «Виленский вестник», «Западный вестник», «Витебские губернские ведомости» і «Литовские епархиальные ведомости».

У 1893 годзе Спрогіс уваходзіў у склад камітэта па падрыхтоўцы IX археалагічнага з'езда ў Вільні. Ён быў ганаровым членам Пецярбургскага археалагічнага інстытута, членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства, а таксама членам-супрацоўнікам Рускага геаграфічнага таварыства.

Спрогіс строга адрозніваў працу архіва ад археаграфічнай камісіі, сцвярджаючы, што задача архіваў заключаецца ў захаванні і апісанні дакументаў практычнага інтарэсу (купчыя, дароўныя, дакументы на дваранства), а выданнем і навуковай працай павінны займацца менавіта археаграфічныя камісіі. З 1864 па 1914 гады ён вёў рэгулярны падрабязны асабісты дзённік («хатні летапіс»), дзевяць сшыткаў якога сёння захоўваюцца ў Дзяржаўным гістарычным архіве Латвіі і з'яўляюцца каштоўнай гістарычнай крыніцай.

Погляды і грамадская дзейнасць Светапогляд Спрогіса ўяўляў сабой спецыфічнае спалучэнне свядомасці латышскага паходжання і глыбокай вернасці расійскай дзяржаўнай ідэі, што набліжала яго да прадстаўнікоў «заходнерусізму». Ён сам апісваў сябе як «па плоці латыша, але ў духу сваім ператворанага ў поўнага і пастаяннага рускага чалавека». Ён быў актыўным членам Віленскага праваслаўнага брацтва Святога Духа і прымаў удзел у пабудове новых праваслаўных цэркваў у віленскіх прадмесцях. У 1905 годзе ён удзельнічаў у стварэнні рускага таварыства «Северо-Западное Русское Вече», катэгарычна пратэстуючы супраць прыняцця туды каталікоў.

Спрогіс негатыўна ставіўся да беларускага нацыянальнага руху і беларускай мовы, якую лічыў толькі сукупнасцю дыялектаў рускай мовы, што не заслугоўваюць літаратурнай апрацоўкі. У 1912 годзе ён апублікаваў артыкул «Беларусы, трымайце высока свой рускі сцяг», дзе раскрытыкаваў газету «Наша Ніва». Спрогіс сцвярджаў, што гэты орган выдаецца на польскія грошы з мэтай «убіць клін паміж беларусамі і велікарусамі» і стварыць «штучнае сепаратысцкае беларускае царства». Паводле яго пераканання, Статуты Вялікага Княства Літоўскага былі напісаныя на рускай мове, і таму гістарычная спадчына края мае выключна расійскі характар.

У адносінах да літоўскай мовы Спрогіс гэтак жа прытрымліваўся імперскага курсу. Ён выступаў катэгарычна супраць вяртання лацінскага шрыфта для літоўскай мовы (забарона дзейнічала да 1904 года). У маі 1900 года і ў 1901 годзе ён пераконваў папячыцеля Віленскай навучальнай акругі Васіля Папова не адмяняць цыркуляр М. М. Мураўёва аб прымяненні рускай азбукі для літоўскай пісьменнасці. Паводле сведчанняў сучаснікаў, такім чынам ён прама перашкаджаў узнікненню мясцовай літаратуры для літоўцаў.

Узнагароды Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені Ордэн Святой Ганны 2-й і 3-й ступені Ордэн Святога Станіслава 2-й і 3-й ступені

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Спрогис Иван Яковлевич (Янис) // Биографический словарь, т. 1—4 (электронная версия) Спрогис Иван Яковлевич // Проект «Отечественные этнологи и антропологи. XX век» Петербургская историческая школа (XVIII — начало XX вв.) Спрогис Иван Яковлевич // Сайт СПбДУ

Катэгорыя:Выпускнікі Рыжскай духоўнай семінарыі Катэгорыя:Этнографы Расіі Катэгорыя:Архівісты Расійскай імперыі Катэгорыя:Члены Віленскай археаграфічнай камісіі Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі Катэгорыя:Даследчыкі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 4 ступені Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 2 ступені Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 3 ступені Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 2 ступені Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 3 ступені Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве