Лапікавае шыццё, лапікавая тэхніка, лапікавая мазаіка, тэкстыльная мазаіка (таксама пэчварк, ад  — «выраб з лапікаў») — від , у якім па прынцыпе мазаікі сшываецца суцэльны выраб з кавалачкаў тканіны (лапікаў). У працэсе працы ствараецца палатно з новым каляровым рашэннем, узорам, часам фактурай. Сучасныя майстры выконваюць таксама ў тэхніцы лапікавага шыцця аб’ёмна-прасторавыя кампазіцыі. Усе швы сшывання ў лапікавым палатне знаходзяцца на яго споднім боку.

Гісторыя Зборка палатна з лапікаў, аплікацыя з тканіны, здаўна існавалі незалежна адно ад аднаго ў многіх народаў свету. Імаверна, усюды, дзе чалавек працаваў з тканінай, узнікала неабходнасць выкарыстоўваць абрэзкі і выпады крою, і лапікавае шыццё з’яўлялася ў тым ці іншым выглядзе. Вядомы егіпецкі арнамент, створаны з кавалачкаў скуры газеляў каля 980 года да н. э., у адным з музеяў Токіа экспануецца пашыты прыкладна ў той жа час касцюм з упрыгажэннямі з лапікаў. У 1920 годзе ў Пячоры тысячы Будаў быў знойдзены дыван, сабраны прыблізна ў X стагоддзі з мноства кавалачкаў вопраткі паломнікаў.

Англія У XVI стагоддзі ў Англію пачалі паступаць маляўнічыя тканіны разнастайных узораў з індыйскай бавоўны. Коўдра дэкараванае вышыўкай або набіванкай, лічылася модным упрыгажэннем хатняга інтэр’еру. Шыццё з лапікаў з’явілася ў выніку дэфіцыту паркалю, які ўзнік з-за забароны продажу ў Англіі індыйскіх тканін ў 1712 годзе. Такім чынам урад меў намер захаваць мясцовыя мануфактуры, на якіх вырабляліся шарсцяныя і шаўковыя тканіны. Паркаль трапляў у Англію кантрабандным шляхамі і яго кошт рэзка вырас. Абрэзкі, што засталіся пасля крою адзення з паркалю, не выкідалі, а выкарыстоўвалі для стварэння іншых вырабаў. Буйнымі фрагментамі дэкараваліся шарсцяныя альбо ільняныя тканіны ў тэхніцы аплікацыі. Самыя дробныя лапікі сшываліся адзін з адным, утвараючы адзінае палатно.

Паўночная Амерыка У Новы Свет падшыванае палатно трапіла разам з перасяленцамі ў 1620-х гадах. З-за недахопу тканін папраўка падшываных коўдраў выраблялася з дапамогай кавалкаў са старога адзення. Далейшы дэфіцыт тканін замацаваў традыцыю вырабляць падшываныя вырабы з лапікаў (квілт). Яны з цягам часу ўскладняліся, кожная майстрыха старалася стварыць квілт са сваім асаблівым узорам і камбінацыяй колераў. Звычайна Амерыканскія гаспадыні шылі верхнюю частку квілта зімой. На падшыванне квилта збіраліся вясной ўсе суседкі, па вечарах, пасля працы, да іх далучаліся мужчыны. Практычна ўсе амерыканскія квілты, створаныя да 1750 года, выраблены ў тэхніцы лапікавага шыцця. З цягам часу сфармаваліся традыцыйныя блокі ўзораў лапікавага шыцця. Назвы многіх з іх звязаны з рэаліямі паўсядзённага жыцця («зуб пілы»https://3rdstoryworkshop.com/free-sawtooth-star-pattern, « мядзведжая лапа»https://www.generations-quilt-patterns.com/bears-paw-quilt-block.html, «кошык для штопкі»; мясцовасцю, у якой гэты ўзор быў прыдуманы (зоркі Агаяhttps://quilttherapy.com/?p=19298 і Тэхаса); асацыяцыямі з гісторыямі з Біблія («Лесвіца Якава»). Пазней (да 1850 года) стала папулярная аплікацыя. Захавалася вельмі мала старадаўніх коўдраў у тэхніцы лапікавага шыцця, паколькі яны былі прадметамі штодзённага ўжытку ў той час, як квілты з аплікацыяй прызначаліся для асаблівых выпадкаў.

На Сусветнай выстаўцы 1876 года ў Філадэльфіі экспанаваліся англійскія працы ў новай тэхніцы: крэйзі (, вар’яцкі, вядомая таксама пад назвамі «Спіраль», «Карусель», «Ружа») з шаўковых тканін, дапоўненыя вышыўкай. Тэхніка крэйзі дазваляла ствараць кампазіцыі са шматкоў раскошных тканін (парча, аксаміт, шоўку) любой формы, расфарбоўкі і малюнкаў, сабраных адвольна. Швы, якія злучаюць лапікі, упрыгожваліся разнастайнай вышыўкай, самі вырабы маглі дапаўняцца аплікацыямі і малюнкамі на тканіны. Новы від рукадзелля ў 1879 годзе апісаў ілюстраваны часопіс «Петэрсан». Гэты кірунак у лапікавым шыцці атрымаў назву «вышываны квілт» або «японскі шоўк» (з-за шырокага выкарыстання ўсходніх матываў). Вырабы прызначаліся толькі для ўпрыгожвання, паколькі шматкі змацоўваліся невялікай колькасцю швоў без падшывання, краі былі дэкараваны махрамі, кутасамі, пампонамі, карункамі, а пракладка давала ўсаджванне, што не дазваляла сціраць іх. Больш утылітарныя рэчы ствараліся ў рэлігійных гуртках рукадзелля, дзе ў палатно ў стылі крэйзі дадавалі практычныя матэрыялы: ваўняныя і баваўняныя тканіны. Новая тэхніка спарадзіла цэлы кірунак у амерыканскім гандлі, які прапануе ўсім жадаючым гатовыя наборы, малюнкі гафту і распісаныя ўручную блокі шоўку для вырабу лапікавага шыцця. Да 1910-х гадоў папулярнасць крэйзі пайшла на змяншэнне, саступаючы месца звычайным відам лапікавага шыцця. Модныя павевы не закранулі некаторых рэлігійных суполак, якія засталіся вернымі прыёмам шыцця, выпрацаваным гадамі: толькі традыцыйныя ўзоры і аднакаляровыя тканіны выкарыстоўваюць і сёння майстры квілта з суполак амішаў і .

У 1970-х гадах у ЗША цікавасць да лапікавага шыцця адрадзілася. Сталі папулярныя квілт-клубы, спецыялізаваныя крамы прапануюць пакупніку ўсе неабходныя матэрыялы для гэтага віду дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, шырокі асартымент тэматычных кніг і часопісаў. У 1971 годзе Іў Сен-Ларан стварыў мадэль, дэкараваную лапікавым шыццём, апярэдзіўшы новы напрамак у модзе — захапленне фальклорным рамантызмам.

Усходняя Еўропа На Русі здаўна былі распаўсюджаны беражлівыя адносіны да тканіны, як вырабленай дома (да XVIII стагоддзя ў асноўным выкарыстоўвалася даматканае палатно), так і купленай. «Дамастрой» змяшчае падрабязныя інструкцыі крою адзення, сартавання і захавання абрэзкаў і папраўкі гатовага адзення. Вядома, што ў XVII стагоддзі ў асяроддзі старавераў выкарыстоўваліся лапікавыя кілімкі, званыя «падручнікамі». Малюнак гэтых кілімкоў сімвалічна адлюстроўваў .

Шыццё з лапікаў атрымала шырокае распаўсюджванне ў другой палове XIX стагоддзя са з’яўленнем у продажы замежнага паркалю. У адрозненне ад даматканых палотнаў, шырыня якіх была каля 40 см, тканіны фабрычнай вытворчасці мелі шырыню 75-80 см, і пры раскроі з іх адзення ўтваралася вялікая колькасць абрэзкаў. Аплікацыя з’явілася пазней: паколькі англійскія паркалі ў Расіі каштавалі дорага, лічылася недарэчным закрываць адну тканіну іншай. Свайго піка лапікавае шыццё дасягнула ў канцы стагоддзя, калі была наладжана вытворчасць танных баваўняных набіваных тканін і з’явіліся швейныя машыны. У асноўным рэчы (большай часткай лапікавыя коўдры), якія ствараюцца ў сялянскім асяроддзі, неслі выключна практычную функцыю — абаранялі ад холаду. На іх выраб ішлі пераважна лапікі ношанага адзення, яны былі няправільнай формы і злучаліся выпадковым чынам. Аднак паралельна існавала традыцыя шыцця коўдраў да вяселля і нараджэння дзіцяці. Гэтыя вырабы злучалі ў сабе функцыі ўтылітарную і дэкаратыўную. Форма лапіка (палоска, квадрат, трохвугольнік) вызначалася формай выпаду, які ўтварыўся пры раскроі прамога рускага касцюма. У канцы XIX-пачатку XX стагоддзя лапікавае шыццё ў народным касцюме замяняла складаныя ў выкананні карункі, вышыўкі, тканыя элементы. У прыёмы зборкі палатна, каляровае рашэнне вырабаў заўсёды прыўносіліся мастацкія перавагі мясцовых жыхароў. Былі створаны арыгінальныя тэхнікі аб’ёмнага лапікавага шыцця «ляпакамі» (або «ляпачыха»: неапрацаваныя рознакаляровыя палоскі, нашытыя на аснову, назва каргапальских вясельных коўдраў, вытканых з невялікіх лапікаў), «вугалкамі» (тканіна згортвалася вуглом і нашывалася на аснову), «махрамі», «ружанамі» («круглякі» або за межамі Расіі — «ё-ё» — квадратныя альбо круглыя лапікі сцягваліся па фастрызе, выкананай па акружнасці, атрыманыя аб’ёмныя дэталі нашываліся на аснову ў адзін пласт або накладваліся адна на адну). Нароўні з кілімкамі з вугалкоў былі распаўсюджаныя кілімкі з шнуроў-касічак, сплеценых са скручанай тканіны, якія выкладваліся па крузе і сшываліся.

Для традыцыйнага рускага лапікавага шыцця характэрная ручная зборка без выкарыстання асновы, злучэнне лапікаў нахлёстам, выкарыстанне розных па памеры дэталяў.

У пачатку XX стагоддзя лапікавае шыццё разам з калажам прыцягнула ўвагу мастакоў-авангардыстаў і футурыстаў, якія займаліся пошукам новых сродкаў выражэння. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі гэты від шыцця не ўвайшоў у пералік падтрыманых дзяржавай відаў дэкаратыўна-прыкладных мастацтваў. Пазней лапікавае шыццё стала прыкметай галечы, напамінам пра перыяды войнаў і разрухі, перажытых Савецкай краінай. Цікавасць да гэтага віду дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва адрадзіўся ў 1990-х гадах, тады ж пачалося і яго вывучэнне. Яно стала не толькі распаўсюджаным хобі, але і самастойным жанрам дэкаратыўнага мастацтва.

У Расіі кожныя два гады (з 1997 года) праходзіць фестываль «Лапікавая мазаіка Расіі», дзе дэманструюцца творы майстроў. Таксама ў Суздалі праводзіцца Міжнародны фестываль лапікавага шыцця «Душа Расіі».

Ва Украіне з 1997 года праводзіцца Усеўкраінскі фестываль лапікавага шыцця.

Народны клуб аматараў шыцця з лапікаў «Рошва» працуе ў Полацкім раённым Цэнтры рамёстваў і нацыянальных культур.

Каўказ У Азербайджане існуе старадаўняя тэхніка лапікавага шыцця — .

Матэрыялы і інструменты

Колеравы круг Адзін з найбольш складаных момантаў у тэхніцы лапікавага шыцця — дасягненне гарманічнага, ўзважанага каляровага рашэння твору. Для пераадолення гэтай цяжкасці некаторыя майстры-пачаткоўцы выкарыстоўваюць . У цяперашні час існуюць спецыялізаваныя камп’ютарныя праграмы, якія дазваляюць разлічыць гаму будучага вырабу.

Нажніцы Для раскрою тканіны выкарыстоўваюцца нажніцы з вострымі доўгімі канцамі, для распорвання швоў — маленькія нажніцы. Таксама тканіна можа разразацца разаком-колцам на спецыяльнай падкладцы (дыванку) з разметкай.

Шпількі і іголкі Пры шыцці на машыне без фастрыгавання выкарыстоўваюцца аднастрыжневыя шпількі. Найбольш падыходзяць для гэтай мэты вельмі тонкія гнуткія шпількі з вушкам у выглядзе пятлі. Іншыя віды шпілек (з пластыкавымі шарыкамі замест завесы, англійскія шпількі) зручныя пры канчатковай зборцы вырабу.

Лінейка Універсальная лінейка з нанесенымі лініямі, памерамі і адзнакамі для выканання розных вуглоў дае магчымасць зрабіць раскрой тканіны без папярэдне нарыхтаваных шаблонаў.

Тканіны

Падрыхтоўка Найбольш шырока прымяняюцца ў лапікавым шыцці баваўняныя тканіны. Яны лёгкія ў кроі, не слізгаюць пры шыццё, трымаюць закладзеныя ўручную зморшчыны і з’яўляюцца ідэальным матэрыялам для пачаткоўцаў. Недахопы баваўняных тканін — лінька і ўсаджванне пры мыцці. Лён лёгкі ў шыцці, менш садзіцца, трывалы, гэта папулярны матэрыял для падшэвак або фону. Ільняныя тканіны моцна камячацца і іх цяжка прасаваць. Шоўк, дзякуючы сваёй далікатнай фактуры, натуральнаму бляску, яркасці фарбаў глядзіцца ў вырабах вельмі выйгрышна. Аднак ён дае моцнае ўсаджванне пры мыцці і ўздзеянні высокіх тэмператур, складаны ў раскроі і шыцці, краі зрэзаў абсыпаюцца. Рэдка ў зборцы ласкутнага палатна выкарыстоўваецца шарсцяная тканіна, якая, тым не менш, валодае шэрагам добрых якасцяў: гіграскапічная, цёплая тканіна падыходзіць для вырабу пакрывалаў, падушак, адзення. Краі тоўстых ваўняных тканін не абсыпаюцца, вырабы з воўны выдатна трымаюць форму. Кавалачкі воўны можна злучаць ўсутыч пры дапамозе машыннага шва «зігзаг». Штучныя і смесавыя тканіны выглядаюць прыбрана, яны не камячацца і выдатна сціраюцца, аднак здольныя назапашваць вільгаць. Віскозныя тканіны складаныя ў шыццё: з-за рухомай структуры палатно слізгае, да таго ж моцна камечыцца і дае ўсаджванне пры мыцці, віскозу абавязкова трэба . Цікава глядзяцца ў вырабах тканіны (бавоўна, шоўк, лён), распісаныя або афарбаваныя ўручную.