Станісло́вас Лазу́тка (таксама Стасіс Лазутка; ; , Байсагала, Новасібірская вобласць — , Вільнюс) — савецкі і літоўскі гісторык, доктар гістарычных навук, прафесар Вільнюскага ўніверсітэта. Даследчык гісторыі Вялікага Княства Літоўскага, найбуйнейшы спецыяліст па гістарыяграфіі і тэксталогіі Літоўскіх Статутаў і Літоўскай Метрыкі.

Біяграфія Нарадзіўся ў вёсцы Байсагала Венгераўскага раёна Новасібірскай вобласці (Сібір) у сям'і каланістаў з Літвы, якія заснавалі гэтае паселішча ў 1883—1885 гадах. Паводле іншых звестак, бацькі Лазуткі былі нашчадкамі сасланых літоўскіх паўстанцаў.

У 1941—1946 гадах служыў у шэрагах савецкай арміі. У 1944 годзе разам з войскам упершыню прыбыў на гістарычную радзіму ў Літву, дзе застаўся на ўсё жыццё. У 1945 годзе ўступіў у Камуністычную партыю Савецкага Саюза (заставаўся яе членам да 1990 года). У 1950 годзе атрымаў дыплом гісторыка ў Віленскім універсітэце.

Дзейнасць С. Лазуткі спалучала навуковую і інтэнсіўную партыйную кар'еру, што ў пазнейшы час выклікала неадназначнае стаўленне да яго ў незалежнай Літве. У 1951—1954 гадах ён займаў пасаду загадчыка аддзела навукі і культуры Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Літвы (КПЛ). З'яўляўся кандыдатам у члены ЦК КПЛ (1952—1954) і членам ЦК КПЛ (1954—1956 і 1960—1963).

У 1958 годзе скончыў Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС у Маскве, дзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Рэвалюцыйная сітуацыя ў Літве 1859—1862 гадоў (перадумовы паўстання 1863—1864 гг.)».

Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць гісторыка была шчыльна звязана з Віленскім універсітэтам, дзе ён выкладаў у 1948—1952 і 1959—2000 гадах. З 1959 па 1963 год з'яўляўся прарэктарам універсітэта па вучэбнай рабоце. У 1974 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «Першы Статут Літвы — феадальны кодэкс Вялікага Княства Літоўскага». З 1977 года — прафесар.

Нягледзячы на партыйнае мінулае, сучасныя літоўскія ўлады высока ацэньвалі навуковы ўклад прафесара Лазуткі ў вывучэнне гісторыі Літвы. Памёр 6 ліпеня 2009 года ў Вільні.

Навуковая дзейнасць З канца 1960-х гадоў галоўным кірункам даследаванняў Станісловаса Лазуткі стала вывучэнне прававой і дакументальнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага (гэтую працу ён сам называў сваім opus vitae). Яшчэ ў 1968 годзе ён заснаваў у Віленскім універсітэце спецыялізаваную даследчую групу па вывучэнні Літоўскіх Статутаў і Літоўскай Метрыкі.

Гісторык праводзіў фундаментальнае вывучэнне Першага Статута ВКЛ 1529 года. У манаграфіі 1973 года ён падрабязна разглядаў умовы і прычыны падрыхтоўкі гэтага збору законаў, яго значэнне ў юрыдычным замацаванні феадальных адносін у дзяржаве. С. Лазутка правёў палеаграфічны і тэксталагічны аналіз усіх захаваных рукапісных спісаў Статута XVI стагоддзя. Упершыню падрыхтаваў да друку каляровыя факсіміле трох найважнейшых рукапісаў з замежных архіваў (Дзялынскага, Лаўрынаўскага і Алішаўскага) і стварыў графічны атлас алфавіта.

У 1983—1991 гадах пад кіраўніцтвам Лазуткі быў падрыхтаваны і выдадзены акадэмічны тэкст Першага Статута на старабеларускай, лацінскай і старапольскай мовах, заснаваны на ўсіх вядомых спісах. У 2001 годзе разам з Эдвардасам Гудавічусам і Ірэнай Валіканіце ён пераклаў тэкст Статута на літоўскую мову, а ў 2004 годзе выдаў яго з рускім перакладам і трохмоўным слоўнікам. Дзякуючы яго працы, былі апублікаваныя копіі страчаных арыгіналаў Статута, якія цяпер захоўваюцца ў розных краінах.

Лазутка таксама займаўся вывучэннем і выданнем судовых кніг Літоўскай Метрыкі (апублікаваў 5 кніг судовых спраў), даследаваў жыццё і палітычную дзейнасць канцлера Льва Сапегі, а таксама разам з Э. Гудавічусам апублікаваў прывілей вялікага князя Вітаўта яўрэям 1388 года.

Погляды на мову Вялікага Княства Літоўскага Станісловас Лазутка сімпатызаваў Беларусі і з'яўляўся адным з рэдкіх сярод літоўскіх гісторыкаў навукоўцаў, які паслядоўна ўжываў і адстойваў навуковы тэрмін «старабеларуская мова».

У дыскусіях аб статусе афіцыйнай мовы ВКЛ ён выступаў з пазіцый, блізкіх да беларускай гістарыяграфіі, і з'яўляўся апанентам тых літоўскіх лінгвістаў, у прыватнасці, Зігмаса Зінкявічуса, якія называлі мову Статутаў і Метрыкі выключна штучнай і неразмоўнай «славянскай канцылярскай мовай». Абапіраючыся на аналіз прамой мовы ў судовых кнігах (у прыватнасці, кніг за 1528—1547 гады), С. Лазутка даказваў, што гэтая мова была не толькі афіцыйнай канцылярскай, але і жывой, народнай мовай штодзённых зносін шараговых баяраў (з Менскага, Кобрынскага паветаў і Жамойці) і нават часткі сялянства. Таму ён лічыў тэрмін «старабеларуская мова» найбольш абгрунтаваным і карэктным.

Узнагароды Заслужаны дзеяч культуры Літоўскай ССР (1965) Дзяржаўная прэмія Літоўскай ССР (1981, за працу над гісторыяй Віленскага ўніверсітэта) Літоўская навуковая прэмія (1995, разам з Э. Гудавічусам)

Бібліяграфія Revoliucinė situacija Lietuvoje 1859–1862 m. (1961, на рускай мове). Vilniaus universiteto istorija (1979, адзін з аўтараў і адказны рэдактар, на рускай мове). Lietuvos Statutas – Didžiosios Lietuvos Kunigaikštystės feodalinis kodeksas (манаграфія, 1973, на рускай мове). Pirmasis Lietuvos Statutas: Paleografinė ir tekstologinė nuorašų analizė (разам з Э. Гудавічусам, т. 1, ч. 1, 1983). Pirmasis Lietuvos Statutas. Dzialinskio, Lauryno ir Ališavos nuorašų faksimilės (разам з Э. Гудавічусам, т. 1, ч. 2, 1985). Pirmasis Lietuvos Statutas. Tekstai senąja baltarusių, lotynų ir senąja lenkų kalbomis (т. 2, ч. 1, 1991). Vytauto Didžiojo 1388 m. privilegija žydams (разам з Э. Гудавічусам, 1993, на рускай мове). Lietuvos metrika (1528–1547), 6-oji Teismų bylų knyga. – Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 1994. Lietuvos metrika (1522–1530) 4-oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija). – Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 1997. – ISBN 9986-19-270-6. Leonas Sapiega: Gyvenimas, valstybinė veikla, politinės ir filosofinės pažiūros (1998; выдадзена ў перакладзе на беларускую мову ў 2004 годзе ў Магілёве). Первый Литовский Статут (1529). – Vilnius: Margi raštai, 2004. – 522 p. – ISBN 9986-09-274-4. Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.) = Первый Литовский Статут (1529 г.): Zamoiskių ir Firlėjų rankraščių nuorašų paleografija ir faksimilės. – Vilnius: Margi raštai, 2007. – ISBN 978-9986-09-345-9.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 мая Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1923 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Новасібірскай вобласці Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе Катэгорыя:Даследчыкі Статутаў Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыкі Літвы Катэгорыя:Гісторыкі СССР Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Члены КПСС Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Літоўскай ССР Катэгорыя:Лаўрэаты Літоўскай навуковай прэміі