Маскоўскі дагавор (, ), таксама савецка-турэцкі дагавор «пра дружбу і братэрства»Словы тэксту прэамбулы Дагавора., — двухбаковы дагавор, падпісаны 16 сакавіка 1921 года ў Маскве прадстаўнікамі Вялікага нацыянальнага сходу Турцыі і Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў) РСФСР. Дагаворам была ўстаноўлена паўночна-ўсходняя граніца Турцыі з СССР.
Перадгісторыя
Падпісанне султанскім урадам Мудраскага перамір’я (капітуляцыі Асманскай імперыі перад краінамі Антанты) 30 кастрычніка 1918 года азначала фактычны падзел дзяржавы паміж пераможцамі. У лістападзе 1918 года сталіца імперыі Канстанцінопаль была акупавана войскамі Антанты.
Турэцкі генерал Мустафа Кемаль, які прыбыў 19 траўня 1919 года ў Самсун як інспектар 9-й арміі з даручэннем кантраляваць ход раззбраення турэцкай арміі, выступіў перад моладдзю і аб’явіў мабілізацыю супраць акупацыйных войск. 22 чэрвеня 1919 года ў Амасье ён абнародаваў цыркуляр (), які абвяшчаў, што незалежнасць краіны знаходзіцца пад пагрозай, а таксама абвяшчаў скліканне дэпутатаў на Сіваскі кангрэс. 8 ліпеня 1919 года Кемаль звольніўся з асманскай арміі. 23 ліпеня — 7 жніўня 1919 года ў Эрзуруме адбыўся з’езд (Erzurum Kongresi) шасці ўсходніх вілаетаў імперыі, за якім адбыўся Сіваскі кангрэс, праведзены з 4 па 11 верасня 1919 года. Мустафа Кемаль, які забяспечыў скліканне і працу гэтых кангрэсаў, такім чынам вызначыў шляхі выратавання дзяржавы. Султанскі ўрад спрабаваў гэтаму супрацьдзейнічаць, выдаўшы 3 верасня 1919 года ўказ пра арышт Мустафы Кемаля, аднак выканаць яго не здолеў. 27 снежня 1919 года Мустафу Кемаля з весялосцю сустрэлі жыхары Ангоры (сучасная Анкара).
28 студзеня 1920 года ў Канстанцінопалі зноў абраная палата дэпутатаў, большасць у якой склалі прыхільнікі кемалісцкага руху, прыняла «Дэкларацыю незалежнасці Турцыі» («Нацыянальны зарок»). У адказ на гэта дзяржавы Антанты 16 сакавіка 1920 года пачалі займаць ключавыя будынкі Канстанцінопаля і арыштоўваць турэцкіх нацыяналістаў, якія потым былі высланы на Мальту. 18 сакавіка асманскі парламент выказаў пратэст супраць гэтых дзеянняў і быў разагнаны.
19 сакавіка Мустафа Кемаль-паша, які знаходзіўся ў Анкары, паслаў усім губернатарам правінцый і ваенным камандуючым цыркулярную тэлеграму, у якой прапанаваў ім прыняць удзел у «фармаванні асамблеі, якая б мела надзвычайную ўладу ў пытаннях, звязаных з кіраваннем нацыяй»; султанскі ўрад, які стаў марыянеткай інтэрвентаў, быў цалкам дыскрэдытаваны, альтэрнатывай яму стаў Вялікі нацыянальны сход Турцыі (ВНСТ) ў Анкары. Першае пасяджэнне сходу адкрылася 23 красавіка 1920 гады. Мустафа Кемаль быў абраны старшынёй прэзідыума парламента і часткай урада Вялікага нацыянальнага сходу, які тады не прызнавалася ні адной з дзяржаў.
Мустафа Кемаль 26 красавіка звярнуўся да старшыні СНК РСФСР У. І. Леніну з просьбай пра прадастаўленне Турцыі ваеннай і фінансавай дапамогі і прапановай устанавіць дыпламатычныя адносіны і распрацаваць агульную ваенную стратэгію на Каўказе, каб «абараніць Савецкую Расію ад імперыялістычнай небяспекі» ў Прычарнамор’і і на Каўказе. Гэтая стратэгія тычылася пераадолення так званага «каўказскага бар’ера», «створанага» армянамі-дашнакамі, грузінскімі меншавікамі і Англіяй «як перашкода для развіцця адносін паміж Савецкай Расіяй і кемалістамі». Рэспубліка Арменія не дазваляла транспартаваць грузы ў Турцыю праз сваю тэрыторыю, а дастаўка дапамогі па Чорным моры абцяжарвалася прысутнасцю караблёў краін Антанты.
Кемаль заяўляў, што «Турцыя абавязваецца змагацца сумесна з Савецкай Расіяй супраць імперыялістычных урадаў для вызвалення ўсіх прыгнечаных, <…> выказвае гатоўнасць удзельнічаць у барацьбе супраць імперыялістаў на Каўказе і спадзяецца на садзейнічанне Савецкай Расіі для барацьбы супраць імперыялістычных ворагаў, якія напалі на Турцыю». У лісце былі выкладзены асноўныя прынцыпы знешняй палітыкі ВНСТ: абвяшчэнне незалежнасці Турцыі; уключэнне ў склад турэцкай дзяржавы «бясспрэчна турэцкіх тэрыторый»; даванне ўсім тэрыторыям са змяшаным насельніцтвам права вызначыць свой лёс; перадача пытання пра пралівы канферэнцыі прыбярэжных чарнаморскіх дзяржаў; адмена рэжыму капітуляцый і эканамічнага кантролю з боку замежных дзяржаў; ліквідацыя ўсялякага роду сфер замежнага ўплыву.
Тым часам, разграміўшы на Паўночным Каўказе рэшткі Узброеных сіл Поўдня Расіі, часці 11-й арміі РСЧА РСФСР да сярэдзіны красавіка 1920 года засяродзіліся ў паўночнай мяжы Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі (АзДР). 26 красавіка 11-я армія РСЧА перайшла паўночную мяжу Азербайджана. 28 красавіка ўлада ў Азербайджане ўзяў у свае рукі Азербайджанскі часовы рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў Азербайджанскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку. Да першай паловы траўня амаль на ўсёй тэрыторыі АзДР пры садзейнічанні кемалістаў была ўсталявана бальшавіцкая ўлада.
У гэты час Рэспубліка Арменія пры падтрымцы ЗША і краін Антанты вяла вайну з Турцыяй, хаця кіраўніцтва РСФСР лічыла яе непажаданай і выказала гатоўнасць да пасрэдніцтва. За некалькі тыдняў да падпісання Сеўрскага мірнага дагавора Арменія накіравала пагранічныя войскі ў Ольцінскую акругу, якая фармальна не належала Турцыі, але знаходзілася пад фактычным кантролем мусульманскіх палявых камандзіраў (у асноўным курдскіх) і падраздзяленняў турэцкай арміі, якія заставаліся там у парушэнне ўмоў Мудраскага перамір’я. Увод войск пачаўся 19 чэрвеня, а да 22 чэрвеня армяне ўзялі пад свой кантроль большую частку тэрыторыі акругі, уключаючы гарады Ольты і Пяняк. З пункту гледжання турэцкіх нацыяналістаў, гаворка ішла пра ўварванне армянскіх войск у межы Турцыі, што было выкарыстана Турцыяй як падстава для ўдару ў адказ і далейшага нападу.
У гэтых умовах бальшавіцкі ўрад падтрымаў кемалістаў. Па-першае, дэклараваная ідэя нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць імперыялізму супадала з бальшавіцкай ідэалогіяй, а па-другое, што яшчэ больш важна, ператварэнне Анатолі ў англійскую зону ўплыву было вельмі невыгодна для Масквы. Па ўказанні У. І. Леніна 3 чэрвеня НКІД накіраваў ліст турэцкаму ўраду. У ім гаварылася,
«Савецкі ўрад працягвае руку дружбы ўсім народам свету, застаючыся нязменна верным свайму прынцыпу прызнання за кожным народам права на самавызначэнне. Савецкі ўрад з найвялікшай цікавасцю сочыць за гераічнай барацьбой, якую вядзе турэцкі народ за сваю незалежнасць і суверэнітэт, і ў гэтыя дні, цяжкія для Турцыі, ён шчасліва закласці трывалы падмурак дружбы, якая мае аб’яднаць турэцкі і рускі народы».
Перамовы 11 мая 1920 года ўрад Вялікага нацыянальнага сходу Турцыі накіраваў свайго народнага камісара замежных спраў Бекіра Самі на чале першай афіцыйнай дэлегацыі ВНСТ у РСФСР для падрыхтоўкі агульнай дамовы пра дружбу і ўзаемадапамогу, якая прыбыла ў Маскву 19 ліпеня. 24 ліпеня адбылася сустрэча Бекіра Самі і яго намесніка — наркама па народнай гаспадарцы ВСНТ Юсуфа Кемаля, з народным камісарам замежных спраў РСФСР Г. В. Чычэрыным і яго намеснікам Л. М. Караханам.
Напярэдадні камандаванне Антанты прыняло рашэнне пра перадачу Батумскай вобласці Грузіі, і 20 ліпеня ў Батумі ўвайшлі грузінскія войскі. Таму ўжо на першым раундзе перамоў было дасягнута пагадненне пра сумесныя дзеянні: 28 ліпеня — 1 жніўня 1920 года часткі РСЧА, якія прабіліся праз Зангезур, і падраздзяленні Ўсходняга войска ВНСТ занялі Нахічэванскі павет, выцесніўшы з яго сілы Армянскай Рэспублікі.
28 ліпеня была абвешчана Нахічэванская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Быў адкрыты калідор Шуша — Гарыс — Нахічэван паміж кемалісцкай Турцыяй і бальшавіцкім Азербайджанам.
10 жніўня паміж Арменіяй і РСФСР быў падпісаны дагавор пра спыненне агню, якім было аформлена часовае знаходжанне бальшавіцкіх войск у Зангезуры, Карабаху і Нахічэване. Тым не менш у Нахічэване захаваўся моцны ўплыў турэцкіх частак.
У Маскве прадстаўнікі бальшавіцкага кіраўніцтва, ведучы перамовы, з аднаго боку, з дэлегацыяй Рэспублікі Арменіі на чале з Л. Шантам, а з другога боку, з кемалісцкай дэлегацыяй на чале з Бекірам Самі і імкнучыся дасягнуць мірнай дамовы паміж бакамі, вылучылі «прынцып этнаграфічнай мяжы, заснаванай на нацыянальных узаемаадносінах, якія існавалі да вялікай вайны», і прапаноўвалі «вырабіць узаемнае перасяленне для таго, каб стварыць абапал аднастайную этнаграфічную тэрыторыю»Дакументы знешняй палітыкі СССР, т. 2, 1958. с. 726. Армянская дэлегацыя была з гэтым у прынцыпе згодна. Турэцкая дэлегацыя, аднак, не толькі адпрэчыла гэты прынцып, але і не прыняла прапанову Л. Карахана пра правядзенне сустрэчы з дэлегацыяй Л. Шанта для высвятлення пазіцый бакоў у пытанні пра спрэчныя тэрыторыі, матывуючы сваю адмову тым, што не мае падобных паўнамоцтваў. Бекір Самі настойваў на межах, вызначаных Брэст-Літоўскім дагаворам, і патрабаваў прызнання «Нацыянальнага зароку». Турэцкая дэлегацыя ўпарта настойвала на неабходнасці ваеннага паходу супраць Арменіі, матывуючы гэта тым, што калі за кароткі тэрмін не будзе створаны сухапутны калідор праз Нахічэван з Азербайджанам і Чырвонай Арміяй, то гібель нацыянальнага руху ў Турцыі будзе непазбежнай. Бекір Самі патрабаваў хаця б вуснай згоды РСФСР на занятак туркамі Сарыкамыша і Шахтахты. Не атрымаўшы згоды Г. Чычэрына, Бекір Самі запатрабаваў сустрэчы са старшынёй СНК РСФСР У. І. Леніным.
У Маскве 13 жніўня Палітбюро ЦК РКП(б) абмеркавала прапановы Г. В. Чычэрына адносна Турцыі і Арменіі.
14 жніўня турэцкую дэлегацыю прыняў Ленін. Пасля высвятлення з членам Ваенна-рэвалюцыйнага савета Каўказскага фронту Р. Арджанікідзэ пытання пра мэтазгоднасць заняцця туркамі Шахтахты і Сарыкамыша, Г. В. Чычэрын паведаміў Бекіру Самі, што бальшавіцкі ўрад не будзе пярэчыць, пры ўмове што туркі не прасунуцца далей гэтай лініі.
Да 24 жніўня быў выпрацаваны праект Дагавора пра дружбу, які вызначаў асноўныя прынцыпы адносін паміж дзвюма краінамі (непрызнанне дагавораў, навязаных бакам сілай, ануляванне заключаных у мінулым дагавораў паміж царскай Расіяй і Турцыяй, перадача рашэння статусу Чарнаморскіх праліваў на разгляд канферэнцыі чарнаморскіх дзяржаў і г.д.). ВУ артыкуле 3 праекта бакі абавязаліся пры ўзаемнай згодзе ў самы кароткі тэрмін прыняць усе неабходныя меры для адкрыцця шляхоў зносін паміж Расіяй і Турцыяй у мэтах перавозкі людзей і тавараў. У артыкуле 4 гаварылася, што РСФСР згодна ўзяць на сябе пасярэдніцтва паміж Турцыяй і тымі памежнымі трэцімі дзяржавамі, якія распаўсюдзілі сваю ўладу на якую-небудзь тэрыторыю, уключаную ў «Нацыянальны зарок», — тым самым бальшавіцкі ўрад ускосна прызнаваў права Турцыі на раёны Батума, Карса і Ардахана. У сувязі з тым, што гэтыя тэрыторыі знаходзіліся ў складзе Арменіі і Грузіі, было вырашана адкласці пытанне пра вызначэнне паўночна-ўсходняй мяжы Турцыі і канчатковае падпісанне падрыхтаванага дагавора. Гэты праект пасля быў пакладзены ў аснову Маскоўскага дагавора «пра дружбу і братэрства», падпісанага 16 сакавіка 1921 года.
У ходзе перагавораў было таксама дасягнута пагадненне, якое прадугледжвала аказанне падтрымкі Вялікаму нацыянальнаму сходу Турцыі праз зброю, боепрыпасы і золата, а ў выпадку неабходнасці — сумесныя ваенныя дзеянні. У распараджэнне Г. Арджанікідзэ былі неадкладна накіраваны для наступнай перадачы туркам 6 тыс. вінтовак, звыш 5 млн патронаў і снарадаў.
Па дамове ад 24 жніўня грашовая дапамога Турцыі была ўсталяваная ў аб’ёме 10 млн залатых рублёў, што адпавядала 7,74 тоны золата дадаткова да 620 кілаграмаў з залатога запасу Расійскай імперыі (100 тысяч залатых асманскіх лір), пра атрыманне якіх раней дамовіўся Халіль Кут, які наведаў Маскву з неафіцыйнай місіяй па даручэнні Мустафы Кемаля да пачатку працы ВНСТ. Па выніках яго перамоў з Л. Б. Каменевым Савнаркам прыняў рашэнне таемна выдзеліць Турцыі мільён залатых рублёў.
Атрыманае золата Халіль Кут у суправаджэнні савецкай дыпламатычнай місіі на чале з саветнікам Я. Я. Упмал-Ангарскім даставіў у Эрзурум 8 верасня. Шлях місіі ў Анатолю аказаўся вельмі складаным і небяспечным. 200 кг з прывезенага золата было пакінута ў распараджэнні Усходняй арміі, а астатнія накіраваны ў Анкару і выдаткаваны ў першую чаргу на дараванне дзяржаўным службоўцам і афіцэрам.